"Mexico drijft spot met VS": corruptie troef bij politie- en migratiediensten, merkt VRT NWS in Centraal-Amerika

In alle stilte had Nancy zo’n 4.000 lempiras bijeen gespaard om bustickets naar de grens met Mexico te kunnen kopen voor zichzelf en haar oudste dochter Sulmi (12 jaar). Alejandro (4 jaar) en Dayani (5 jaar) konden op schoot. Haar man? Nancy kromp ineen toen ik ernaar vroeg en fluisterde dat hij niet wist dat ze ervandoor was met de kinderen: "Ik krijg geregeld klappen, hij bedreigt mij…" Gespannen maar hoopvol wachten ze in een hoekje van het centrale busstation in San Pedro Sula, Honduras. De plek waar dagelijks honderden migranten aan de tocht naar de Verenigde Staten beginnen. 

"Accurate cijfers hebben we niet, de Hondurese overheid wil geen informatie vrijgeven want migratie is hier een zaak van nationale veiligheid", zegt mensenrechtenactivist Cesar Ramos. 

Maar ngo’s schatten dat er elke dag 400 tot 500 mensen vertrekken, meestal ’s nachts, in alle stilte en onzichtbaarheid. "Vanuit dit busstation, of ze nu individueel, in kleine of grotere groepen reizen of vertrekken met hulp van een coyote (mensensmokkelaar)."

Honduras zette de migratiecrisis in Latijns-Amerika in de schijnwerpers toen bijna 8.000 mensen in oktober 2018 voor het eerst in een migrantenkaravaan door Guatemala en Mexico trokken, op naar de grens met de Verenigde Staten. De mensenmassa's joegen de toenmalige Amerikaanse president Donald Trump de stuipen op het lijf en de VS reageerde met een bikkelhard beleid. "Die karavanen trekken te veel aandacht, maar de exodus van migranten blijft wel een dagelijkse realiteit", weet Ramos.

Dat merken we ook in het stadje Tecún Umán, Guatemala, één van de meest populaire grensovergangen naar Mexico. Decennialang al steken migranten uit Guatemala, Honduras en El Salvador hier de Suchiate-grensrivier over. Hier passeren ook meer en meer Venezolanen, Nicaraguanen, Cubanen en Haïtianen, die jaren geleden al naar Brazilië, Argentinië en Chili trokken, maar in tijden van covid ook in Zuid-Amerika niet meer aan de bak geraken.

Sommigen waden te voet door het water, maar de meesten steken over op "balsas", gammele houten vlotten drijvend op grote rubberbanden. Voor dag en dauw ontmoeten we enkele Pakistani in het gezelschap van een jonge Guatemalteek, vermoedelijk hun coyote. 

Bij het busstation praten we met Indiërs en Nepalezen, die via de Verenigde Arabische Emiraten naar Frankrijk reisden en van daaruit een vliegtuig naar Colombia namen, om uiteindelijk hier te belanden. Verderop in Tapachula ontmoeten we een familie uit Angola en een bende vrienden uit Senegal. Vanuit Buenos Aires trokken ze door negen landen, ze deden er vier maanden over om in Mexico te geraken. 

Tussen de oevers van de Suchiate varen illegale vlotten de hele dag over en weer tussen Guatemala en Mexico. Het is duidelijk dat de contrabanda (smokkel) hier floreert: we zien enorme ladingen Coca-Cola, fruit, kisten vol kledij. De officiële grensovergang is bovenop de brug en al wat niet gezien mag worden, vaart eronderdoor. 

Maar dat de politie stekeblind moet zijn om niet te zien wat hier passeert, bevestigt ook María Peters Pino, onderzoeksjournalist bij de Mexicaanse kwaliteitskrant El Universal: "Deze grens is open, ook al patrouilleren hier agenten van de Nationale Garde en de Mexicaanse migratiedienst. Alles passeert, smokkelwaar én migranten." 

Hij ziet eruit als een ouwe rocker, maar hij is mee met zijn tijd: vanop zijn mouwloos T-shirt staart een Pokémon je dreigend aan. "Voor 2.000 dollar helpen wij hen de rivier over, tot in Arriaga (stad in het noorden van Chiapas) van waaruit ze verder kunnen met La Bestia" (het Beest, de goederentrein die Mexico doorkruist tot aan de VS-grens). Migranten smokkelen is al jaren dagelijks kost voor "el conejito" – het konijntje. 

Vanuit Guatemalteeks perspectief passeert het gros van de vlotten (vooral met ladingen goederen) links van de grensbrug en naarmate je rechts opschuift, kom je in een no-gozone terecht, te midden van krottenwijken, vol gore armoede. Ook in deze zone, "el basurero" (de vuilnisbelt), slaan ze munt uit migratie. De miezerige krotten dienen als safe houses voor migranten en hun gezinnen, waar ze voor 300 euro eten krijgen, kunnen overnachten en wachten, tot coyotes als konijntje ze de rivier over loodsen.

Wie meer kan betalen, hoeft niet door het stof te kruipen. Trots toont konijntje mij foto’s in zijn smartphone, van valse humanitaire visa en permanente verblijfskaarten "Made in Guatemala". Voor omgerekend 150 euro geraken migranten al aan een vals identiteitsbewijs, "maar ik verkoop ook originelen", lacht de man zijn valse tanden met zilveren randjes bloot. "Daar hebben we medewerkers voor binnen de migratiedienst", verduidelijkt hij. "Voor 2.000 euro help ik je aan een origineel, maar daar moet je wel even op wachten."

Hij vertelt me alle details, aarzelt even als ik hem vraag om een televisie-interview te geven, maar zegt toe als ik beloof om hem onherkenbaar in beeld te brengen. Tot het zover is, dan trekt konijntje zijn staart in. Misschien omdat het parlement in Guatemala net die dag een hervorming van de migratiewetgeving goedkeurde? Voortaan riskeren mensensmokkelaars er celstraffen van 10 tot 30 jaar en tienduizenden euro's boetes.

Het verkeersongeval eind vorig jaar in het Mexicaanse Chiapas, waarbij 56 migranten stierven nadat de vrachtwagen waarin zij opgepropt zaten, was gekanteld, bracht de alomtegenwoordige corruptie in Mexico pijnlijk aan het licht. De vrachtwagen was verschillende politiecontroles gepasseerd maar nergens geregistreerd. Migranten uit Honduras en Guatemala betalen al gauw 10.000 dollar of meer voor de hulp van mensensmokkelaars, die al dat geld nodig hebben om politieagenten en migratieambtenaren onderweg om te kopen.

Migratie is big business, tegenwoordig zelfs winstgevender dan de drugstrafiek, weet María Peters Pino. "De politie- en migratiediensten zelf verdienen er nog het meest aan", gaat ze verder. Illustraties zijn legio en dikwijls schaamteloos. In Tapachula werden eind vorig jaar bussen ingezet om een migrantenkamp te ontruimen, omdat duizenden haveloze migranten, vooral Haïtianen, er in erbarmelijke omstandigheden op straat leefden. 

Na klachten van o.a. Unicef, beslisten de Mexicaanse autoriteiten om die migranten te spreiden over het hele Mexicaanse grondgebied en opvang te organiseren in steden als Acapulco en Oaxaca. Peters Pino kwam erachter dat migratie-ambtenaren een handeltje dreven en de bustickets duur verkochten: "Het viel op hoe netjes gekleed en fris gewassen de migranten waren die op die bussen stapten. Het waren niet de straatarme Haïtianen die zich al wekenlang niet fatsoenlijk hadden kunnen wassen bij gebrek aan water in dat kamp."

Nancy houdt woord en belt me vanuit Tapachula. "Anna, we zijn in Tapachula, de kinderen zijn veilig, Godzijdank." De weinige spaarcenten die ze had, is ze kwijt: "Onderweg in Guatemala hebben we negen keer controle gehad op de bus. Elke keer vroeg de politie geld." Keer op keer hetzelfde verhaal, van migranten die onderweg bestolen en afgeperst worden door de politie. De zoon van Marilen, de vissersvrouw in Cedeño (het badstadje dat opgeslokt wordt door de zee) werd volledig beroofd, moest ook zijn schoenen afstaan. De pesterijen en wreedheden die migranten moeten doorstaan zijn afschuwelijk.

Nancy wil nu asiel aanvragen in Tapachula, maar zal nog tot eind maart moeten wachten op een eerste gesprek. Pas dan komt ze eventueel in aanmerking om wat steun te krijgen van het VN-vluchtelingenagentschap ACNUR of de lokale afdeling van de IOM, de Internationale Organisatie voor Migratie. De Verenigde Staten blijven het einddoel, maar illegaal verder reizen met haar drie kinderen is "te gevaarlijk". Hoe ze het zullen redden, is een raadsel, maar wij zagen een opgeluchte vrouw, blij dat ze al op Mexicaanse bodem is geraakt, weg van het huiselijk geweld dat haar veel te lang gegijzeld hield in haar thuisland, Honduras.