Assisenvoorzitster beslist vrijdag of beschuldigden proces over aanslagen in Brussel en Zaventem in glazen boxen moeten volgen

Na een zitting van 8 uur sluit voorzitster Massart de debatten af. Komende vrijdag om 14u zal ze zich uitspreken over de glazen boxen en over eventuele andere procedureproblemen. Tenzij ze dan zou beslissen om het assisenproces stop te zetten, zal ze volgende week donderdag om 9u bekend maken wie er op de definitieve getuigenlijst staat. Dat zullen allicht meer dan 300 namen zijn.

Nadat de urenlange discussie over de glazen boxen rond 17u is afgesloten, debatteren de verschillende partijen nu over de lijst met getuigen die tijdens het proces moeten worden gehoord. Het federaal parket heeft een lijst met 270 namen ingediend, maar de andere partijen willen daar nog extra getuigen aan toevoegen. Van overlevende slachtoffers bijvoorbeeld, die zouden komen vertellen over hoe ze de aanslagen beleefd hebben en welke gevolgen ze daarvan dragen. "Het zijn mensen die nog nooit in het openbaar hebben getuigd, en die dat hier willen doen", zegt advocate Maryse Alié van slachtoffervereniging Life 4 Brussels.

Daarnaast komen er nog vragen om extra experts op te roepen, of mensen uit de omgeving van slachtoffers. Eén slachtoffer wil enkele politici laten komen, bij wie toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR). Zij moeten van hem komen uitleggen waarom ze Oussama Atar hebben teruggehaald uit Irak, waar hij een celstraf uitzat voor terrorisme. Atar keerde uiteindelijk terug naar Syrië, waar hij de leider zou zijn geworden van de groep terroristen die aanslagen pleegde in Europa.

Ook enkele beschuldigden hebben gevraagd om getuigen toe te voegen aan de lijst. Osama Krayem - die uit Zweden komt - vraagt om zijn leraar Frans uit de gevangenis op te roepen. Ook Salah Abdeslam wil nog extra getuigen laten komen. De advocaat van Smail Farisi heeft in zijn eentje een lijst met 120 mogelijke getuigen ingediend, "al zitten daar overlappingen bij met de lijst van het federaal parket." De voorzitster zal beslissen wie er uiteindelijk mag komen getuigen, en op basis daarvan de agenda van het proces vastleggen.

Sébastien Courtoy, de advocaat van Smaïl Farisi, benadrukt in zijn repliek nogmaals waar het voor hen om draait: "Als die glazen boxen blijven staan, heb je geen proces. Dan trekken bijna alle beschuldigden en sommige advocaten zich terug. Ga je dan een proces voeren voor lege glazen boxen? Dat kan toch niet? (...) Je bewijst de burgerlijke partijen geen dienst als je een proces voert waarin niet het minste antwoord wordt gegeven op de vragen die ze hebben."

"Wat u ook beslist, mevrouw de voorzitster, het zal een juiste, rechtvaardige beslissing zijn", stelt Maryse Alié, advocate voor slachtofferverdediging Life4Brussels. "Maar laat het duidelijk zijn: de kooien waarin de slachtoffers nu al jaren leven zijn niet zichtbaar. Ik weet dat de advocaten voor hun cliënten vechten, maar in deze situatie woorden gebruiken als 'onmenselijk' en 'foltering' is ondraaglijk voor wie slachtoffer is geworden van de aanslagen waarover het gaat."

"Voor sommige slachtoffers is het bijzonder moeilijk om te zien hoeveel aandacht er momenteel gaat naar de beschuldigden. Hier gaat het de hele tijd over het 'hoe' van het proces. Maar de slachtoffers willen dat het gaat over het 'waarom'."

Advocaat Adrien Masset, die ook een groep slachtoffers verdedigt, wijst ook op de vrees van enkelen onder hen voor een wanhoopsdaad van een van de beschuldigden, "die misschien niks meer te verliezen heeft of die een martelaar wil worden". Hij vraagt om daarmee rekening te houden in de beslissing over de glazen boxen.

In zijn reactie op de klachten over de glazen boxen stelt het federaal parket dat het een evenwicht probeert te zoeken tussen de rechten van de verdediging, de rechten van de slachtoffers en het algemeen belang. Het parket citeert onder meer de Raad van Europa, de FOD Justitie en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens om beargumenteren dat zulke glazen boxen wel degelijk in specifieke rechtszaken mogen worden gebruikt en dat zulke boxen door die instanties ook niet worden gelijkgesteld aan kooien.

"Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens laat glazen boxen toe als die noodzakelijk zijn voor de veiligheid, zolang de rechten van verdediging gerespecteerd worden en een vrije communicatie met de advocaat mogelijk is", luidt het. "Een metalen kooi kan voor het EHRM niet, maar hier is geen sprake van een metalen kooi. Beschuldigden achter een glazen wand plaatsen, is op zich geen onmenselijke behandeling in de ogen van het EHRM. Ook het Brusselse assisenhof heeft onlangs nog toegelaten dat een glazen wand geplaatst werd, omdat het nodig was voor de veiligheid."

Het federaal parket dringt aan op gevoel van veiligheid dat de slachtoffers, maar ook de jury moeten hebben tijdens een dergelijk proces. Daarbij wordt ook in detail gewezen op de ernst van de feiten waarvan een groot deel van de beklaagden wordt beschuldigd, het potentiële gevaar dat van hen uitgaat en op het risico op vluchtgedrag.  

Het parket ziet ook niet direct betere alternatieven dan de glazen boxen. "Als je de vensters vervangt door een veel grotere politie-aanwezigheid, riskeer je een nog veel grotere sfeer van angst in de zaal te creëren." In een grote open box, waarin de beschuldigden elk worden omgeven door 3 agenten - alles samen bijna 30 man -  is het ook veel moeilijker om iedereen uit elkaar te houden, klinkt het. Het is volgens het parket dan ook veel moeilijker om gericht te reageren, als een van de beschuldigden (of iemand in het publiek) toch iets zou proberen.

In de hele argumentatie voor de boxen zegt het parket opvallend genoeg zelfs rekening te houden met het coronavirus. "De cijfers dalen momenteel niet meer. Mogelijk is dit systeem tegen oktober een goede manier om ervoor te zorgen dat de beschuldigden elkaar dan niet zouden besmetten."

De hele discussie over het al dan niet ontmantelen van de glazen boxen waarin de beschuldigden op het terreurproces zitten, wordt een bijzonder moeilijke knoop voor de voorzitster. Want tegenover de eisen van de advocaten staan wel degelijk ook hoge veiligheidseisen, ook van de slachtoffers, zegt Caroline Van den Berghe in "Het Journaal": 

Vincent Leurquin, de advocaat van Hervé Bayingaana Muhirwa (die na de aanslagen onderdak gaf aan de voortvluchtige Krayem en Abrini, red.), houdt een lang uitgesponnen betoog over "ontmenselijking" als het gaat over de glazen boxen waarin de beschuldigden moeten verschijnen. "Geen box, noch kooi heeft een plaats in onze rechtbanken."

Volgens Laura Severin, de advocate van Sofien Ayari (die eerder ook al veroordeeld werd tot 30 jaar cel in het proces rond de aanslagen in Parijs, red.), herkende ze vanochtend haar cliënt niet. Ayari sloeg toen gefrustreerd met zijn vuist tegen het glas, toen hem een vraag werd gesteld.

"Ayari is vanmorgen hardhandig en brutaal uit zijn cel gehaald, zo is dit proces begonnen”, aldus meester Laura Severin. "Na negen intensieve maanden in Parijs is hij hier vanmorgen terechtgekomen in een kooi. In Parijs is hij elke dag aanwezig geweest. Sinds 2016 zit hij quasi heel de tijd in isolement in de gevangenis. Dit is zijn derde proces, nadat hij eerder 20 jaar cel kreeg voor de schietpartij in Vorst en 30 jaar kreeg in Parijs. Vandaag vraagt men hem, een mens, om vragen te beantwoorden in deze omstandigheden. Wanneer je mensen als beesten behandelt, gedragen ze zich ook zo. Hij heeft zich altijd sereen gedragen tegenover iedereen. Zijn gedrag vanmorgen heeft zelfs ons gechoqueerd. Zo kennen wij hem niet. Het proces in Parijs was waardig. Maar nemen we dat model niet over? We vragen u vandaag om een waardig proces te voeren.”

Dat benadrukt ook zijn andere advocaat, Isla Gültaslar: "Het parket wil dat de beschuldigden als wilden worden voorgesteld en reageren als wilden. Wel, ze zijn erin geslaagd."

Jonathan De Taye, de advocaat van Ali El Haddad Asufi (die ervan wordt beschuldigd de terroristen op de luchthaven van Zaventem te hebben geholpen, red.), spreekt van een "Belgenmop" als het gaat over de glazen boxen. "Het is bizar dat wat er tijdens het terreurproces in Parijs kon, waar de situatie nog veel complexer was, niet hier mogelijk is." In Parijs zaten de beschuldigden samen in een grotere box.

Ook Delphine Paci, de advocate van Salah Abdeslam, spreekt van een "onuitgegeven" situatie in een rechtszaal. "Als u deze boxen laat staan, schendt u artikel 3 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (dat foltering en een onmenselijke behandeling verbiedt, red.)."

"Ik las dit weekend in de pers dat dit proces dient om de waardigheid van de slachtoffers terug te geven. Wat wensen we de volgende tien maanden? Beschuldigden die zwijgen, omdat we ze behandelen als beesten, of beschuldigden die meewerken? Is het in het belang van de slachtoffers om dit proces binnen 10 jaar opnieuw over te doen wanneer het arrest wordt vernietigd door het Europees Hof voor Rechten van de Mens? Wij zullen tot het uiterste gaan."

Ze vindt ook dat de rechten op de verdediging geschonden zijn, zoals eerdere advocaten al pleitten. "Maar het lijkt erop dat dat een financiële kwestie is - omdat het te duur zou zijn om meerdere politieagenten per beschuldigde te voorzien - en dat mag u niet accepteren."

Michel Bouchat, de andere advocaat van Abdeslam, benadrukt dat de sereniteit van het proces met de huidige veiligheidsmaatregelen doorbroken is.

Gisèle Stuyck, de advocate van Osama Krayem (de tweede terrorist van de Brusselse metro, die zijn bom uiteindelijk niet liet ontploffen), sluit zich aan bij de gemaakte opmerkingen. Ze benadrukt dat het voor advocaten bijzonder moeilijk werken is, met name om te communiceren met hun cliënten in de glazen boxen. 

Virginie Taelman, een van de advocaten van Bilal El Makhouki (die ervan beschuldigd wordt de terroristen van Zaventem te hebben geholpen), verwijst naar het artikel 3 van Europese Verdrag van de Rechten van Mens, dat foltering en onmenselijke of vernederende behandeling verbiedt. Volgens Taelman zitten de beschuldigden in een "kooi" van waaruit ze nauwelijks kunnen communiceren met hun advocaten, tenzij via telefoons "die de vertrouwelijkheid niet kunnen verzekeren".

"Het isolement is totaal. Wie zou zich daarin niet voelen alsof je in een kooi zit? En dat zou 9 maanden lang, 4 dagen per week, van 's morgens to 's avonds moeten duren? Ik verdedig mijn cliënt niet op deze manier. Niemand zou zich niet vernederd voelen." 

Volgens haar worden de beschuldigden door het gebruik van de glazen boxen ook voorgesteld als schuldig en gevaarlijk, nog voor er een uitspraak van het hof is geweest. "Ik heb het federaal parket gevraagd hoe de beslissing tot het bouwen van deze boxen tot stand is gekomen. Het antwoord: ‘In het kader van de veiligheidsmaatregelen hoeven we geen enkel document voor te leggen hierover'." Ze vergelijkt ook met andere terreurprocessen in Europa, die volgens haar volledig anders - zonder al die draconische veiligheidsmaatregelen - georganiseerd waren. "Ik heb alle terreurprocessen nagegaan, zelfs het proces-Dutroux. Nooit zijn er individuele boxen gebruikt. Dit is draconisch."

"Volgens het federaal parket was het niet mogelijk om dit anders aan te pakken. Dat klopt dus niet. We hebben dat in het verleden al gedaan en dat werkte prima. Het kan anders."

Stanislav Eskenazi, de advocaat van Mohamed Abrini, komt als eerste aan het woord en spreekt onmiddellijk zijn "degout" uit over "de schande" van de glazen boxen. Hij vindt dat de beschuldigden "als beesten in glazen kooien zitten". "Dit zijn geen beesten, dit zijn mensen", roept hij in de microfoon.

"We maken allemaal deel uit van dezelfde juridische familie en wij hebben bepaalde waarden, zoals het vermoeden van onschuld. (…) We hebben de ervaring van het proces in Parijs, waar het federaal parket is komen kijken. Dat proces is geslaagd, want de verdachten werden niet behandeld als beesten. Dit zijn mensen. U wilt dat ze meewerken? Toon dan dat we onze principes niet verloochenen en dat we ons aan onze principes houden."

"Tolereer dit niet mevrouw de voorzitter. U heeft de macht om die kooien te ontmantelen: ontmantel ze dan ook", speelt hij de bal door aan voorzitter. "Als dat niet gebeurt, stap ik op." Als hij dat echt doet, kan de start van het proces ernstige vertraging oplopen.

"Een spijtige discussie", noemt advocaat Anthony Mallego de ophef over de glazen boxen waarin de beschuldigden het proces moeten bijwonen. Mallego vertegenwoordigt enkele slachtoffers van de aanslagen. "Onze zorg is dat er gerechtigheid komt en een eerlijke en correcte schadevergoeding wordt betaald."

Eenzelfde geluid bij advocate Nina Van Eeckhaut: zij noemt de discussie over de boxen "een discussie in de marge". Ze verwacht een "zwaar en vermoeiend" proces: 

De vele tolken voor het proces worden momenteel aangeduid. Dat is een hele lijst, want er moet vandaag worden vertaald van het Frans naar het Nederlands, Arabisch, Engels, Spaans (en mogelijk later in het proces ook nog naar het Duits, Italiaans, Portugees, Pools en Fins). Dat heeft natuurlijk alles te maken met de vele verschillende nationaliteiten die zich onder de slachtoffers van de aanslagen op de luchthaven en in de Brusselse metro bevinden.

De zitting is gestart. Ondanks het protest tegen de glazen boxen zijn alle beschuldigden, met uitzondering van Ousama Atar (van wie vermoed wordt dat hij is omgekomen in Syrië) aanwezig. 

Opvallend: de advocaat van Ali El Haddad Asufi staat te roepen naar zijn cliënt dat hij terug mag naar zijn cel. Hij voegt er luid aan toe dat dit een vertrouwelijk overleg is, net om aan te tonen dat dat vertrouwelijke overleg niet mogelijk is. De voorzitster roept hem tot de orde: "Dit is geen theater."

Sofien Ayari, die al voor zijn betrokkenheid bij de aanslagen van Parijs is veroordeeld, weigert zijn microfoon te gebruiken bij een vraag van de voorzitster en bonkt met zijn vuisten op het glas. Smaïl Farisi, die ervan beschuldigd wordt zijn appartement ter beschikking te hebben gesteld van de terroristen in Brussel, roept dan weer in de microfoon dat "hij hier niks mee te maken heeft" en "dat hij hier niet thuishoort". 

Zijn broer Ibrahim Farisi voegt daaraan toe "dat mijn broer onschuldig is". Hij klaagt ook over de kou. Salah Abdeslam vindt dan weer dat het proces door de boxen op een "onrechtvaardige" manier van start gaat.

Stanislav Eskenazi, de advocaat van Mohamed Abrini, de "man met het hoedje" die zijn bom uiteindelijk niet liet ontploffen op de luchthaven van Zaventem, spreekt over "een belangrijke dag in de discussie over de boxen" waarin de beschuldigden moeten plaatsnemen. Als de rechter de individuele glazen boxen niet laat aanpassen, "zal hij zijn verantwoordelijkheid nemen", klinkt het. 

Wat dat precies betekent, zal nog moeten blijken, maar eerder had Eskenazi al aangegeven te zullen opstappen. In dat geval moeten er nieuwe advocaten komen en zou het proces maanden vertraging kunnen oplopen.

Het proces over de aanslagen van 22 maart 2016 wordt het grootste dat ons land ooit gekend heeft. Daarvoor is een speciale locatie voorzien: de Justitiasite, beter bekend als het vroegere NAVO-gebouw aan de rand van Brussel. Lees er hier het fijne over:

De advocaten van de beschuldigden zullen dus wellicht vragen om de glazen kooien te laten verwijderen waarin de beschuldigden moeten zitten. Volgens hen zijn die in strijd met de mensenrechten. De advocate van slachtoffervereniging Life 4 Brussels laat het aan het hof om daar verder over te beslissen. "Voor de slachtoffers is het vooral belangrijk dat het proces in de beste omstandigheden kan verlopen, met of zonder die glazen kooien."

Laurence Massart (57) gaat als voorzitster de grootste assisenzaak ooit in ons land leiden: het proces over de aanslagen op de luchthaven van Zaventem en in het Brusselse metrostation Maalbeek. Wie is de niet onomstreden rechter en hoe gaat ze dat aanpakken? Dat lees je hier:

De advocaat van Ibrahim Farisi, die ervan beschuldigd wordt samen met broer onderdak te hebben gegeven aan de terroristen van de aanslag op de metro in Brussel, heeft vanochtend nog vóór de zitting het hof achter gesloten deuren gevraagd om Farisi vrij te laten. Die vraag is uiteindelijk weer ingetrokken, omdat die aan de Kamer van Inbeschuldigingsstelling had moeten worden gesteld. 

Wie voor het hof van assisen moet verschijnen, moet in principe aangehouden verschijnen, ook wie tijdens het onderzoek in vrijheid is gesteld. Dat vocht de advocaat van Ibrahim Farisi aan. Farisi heeft de voorbije jaren altijd zijn onschuld staande gehouden over zijn betrokkenheid bij de aanslagen. Advocaat Xavier Carette laat weten dat hij zijn vraag opnieuw zal stellen aan de Kamer van Inbeschuldigingsstelling.

Bezoekers en journalisten die het proces over de aanslagen in het Justitiagebouw willen bijhouden, moeten rekening houden met draconische veiligheidsmaatregelen: zwaarbewapende agenten, explosievenhonden, metaaldetectoren, ...

Welkom in de liveblog over de preliminaire zitting van het proces over de aanslagen van 22 maart 2016 in Brussel en Zaventem. Vaak is een dergelijke zitting een formaliteit, nu staat er meer op het spel. Enkele advocaten willen niet dat de beschuldigden in aparte glazen boxen zitten tijdens het proces en vragen om dat nog aan te passen. Hoe dat komt, kon je gisteren al hier lezen: