Waarom geloven we dat vrijdag de 13e ongeluk brengt? "We zien patronen die er niet zijn"

Vrijdag de 13e, de dag waarop volgens het bijgeloof het ongeluk om de hoek loert. Maar ook andere data hebben een bijzondere betekenis gekregen. Zo staat 9 november in Duitsland bekend als een historische noodlotsdag. Op die datum viel in 1989 de Berlijnse Muur, vond in 1938 de Kristallnacht plaats en werd in 1918 de Weimarrepubliek uitgeroepen.

Dat zoveel ingrijpende gebeurtenissen op dezelfde datum plaatsvinden, lijkt op het eerste gezicht opmerkelijk. Toch is daar volgens professor wetenschapsfilosofie Sylvia Wenmackers van de KU Leuven niets bovennatuurlijks aan.

"Gebeurtenissen in de geschiedenis moeten natuurlijk op een bepaald moment plaatsvinden", legt ze uit in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Het zou pas echt heel vreemd zijn als er nooit gebeurtenissen zouden samenvallen op dezelfde datum. Daar zou eigenlijk net een verklaring voor nodig zijn."

Volgens Wenmackers hebben mensen moeite om toeval juist in te schatten. "Wanneer we zelf een reeks willekeurige getallen moeten bedenken, proberen we die bijvoorbeeld zo gelijkmatig mogelijk te spreiden." Maar echte willekeur werkt anders. "Een willekeurig proces heeft als het ware geen geheugen. Dus er gaan af en toe dingen samenvallen."

Dat we overal verbanden proberen te ontdekken, is volgens Wenmackers niet noodzakelijk iets slechts. Integendeel: het helpt ons om de wereld te begrijpen en gevaar te vermijden. "Het is net heel goed om verbanden echt te detecteren."

"Als je iets eet dat bedorven blijkt te zijn en je wordt kort daarna ziek, is het heel goed om dat verband te leggen", zegt ze. "Zo kunnen we vermijden dat we dezelfde fout opnieuw maken."

Maar die gevoeligheid voor patronen heeft ook een keerzijde. Soms ontdekken we verbanden die er helemaal niet zijn. We zien 2 gebeurtenissen die op dezelfde dag plaatsvinden en gaan ervan uit dat daar een diepere betekenis achter schuilt.

Volgens Wenmackers ontstaat daardoor een soort tunnelvisie. "In een land wordt dat een soort collectief proces. We zoeken naar een betekenis en concentreren ons op de gebeurtenissen die samenvallen, maar vergeten alle andere dagen waarop niets uitzonderlijks gebeurde."

"Er zijn ook maar zoveel data in een jaar. Als er honderden dingen gebeuren in de loop van vele eeuwen geschiedenis, dan moet er op een gegeven moment wel eens iets samenvallen."

Toch verklaart statistiek niet volledig waarom mensen zoveel belang hechten aan bijzondere data. Volgens Wenmackers speelt ook onze behoefte aan verhalen en betekenis een grote rol.

Dat geldt niet alleen voor historische gebeurtenissen, maar ook voor persoonlijke ervaringen. "Wanneer iemand bijvoorbeeld overlijdt op dezelfde dag dat een ander familielid geboren wordt, kan dat voor nabestaanden een bijzondere betekenis krijgen."

Zelfs wanneer die gebeurtenissen enkele dagen uit elkaar liggen, zijn we geneigd om er een verband tussen te zien. Zeker wanneer ze emotioneel belangrijk zijn.

Volgens haar speelt daarbij een vorm van wensdenken of magisch denken mee. "We vinden het moeilijk om te aanvaarden dat sommige gebeurtenissen nu eenmaal plaatsvinden zonder dat er een diepere reden achter zit."

Volgens haar speelt daarbij een vorm van wensdenken of magisch denken mee. "We vinden het moeilijk om te aanvaarden dat sommige gebeurtenissen nu eenmaal plaatsvinden zonder dat er een diepere reden achter zit."

"Vanuit de rationele kant weten we dat er geen verder antwoord is op de waaromvraag, maar die leegte blijft er wel." En precies daar ontstaat volgens haar ruimte voor verhalen. "Ik denk dat daar ruimte is voor poëzie, voor verhalen die ook heel erg verbindend kunnen zijn."

De behoefte om toeval te verklaren is allesbehalve nieuw. Lang voordat de kansrekening in de 17e eeuw werd ontwikkeld, probeerden mensen al te begrijpen waarom bepaalde gebeurtenissen hen overkwamen.

In de Grieks-Romeinse en Noordse mythologie bestonden bijvoorbeeld verhalen over 3 schikgodinnen die het verloop van een mensenleven bepaalden. "Het interessante is dat die willekeurige gebeurtenissen nog steeds toegeschreven worden aan een grotere macht."

Het idee dat ons lot vooraf vastligt, kan volgens Wenmackers troost bieden. Zeker wanneer iemand iets ingrijpends meemaakt, kan de gedachte dat het onvermijdelijk was helpen om daarmee om te gaan. "Men vindt troost in het idee dat iets al vast lag en dat er niets anders meer aan gedaan kon worden."

Maar daar schuilt ook een gevaar in. Wie gelooft dat alles vooraf bepaald is, kan het gevoel krijgen zelf geen invloed meer te hebben op zijn leven.

Zelf kijkt ze vooral met een rationele blik naar ongeluksdagen. "Als je weet dat we als mens geneigd zijn om patronen te zien waar ze niet zijn, vind ik zelfbedrog ook wel iets waar we tegen mogen ingaan."

Toch vindt ze niet dat we alle betekenis die mensen aan bijzondere dagen geven zomaar moeten afwijzen."Ik zie ook wel de warmte van een gedeeld verhaal", zegt ze. Zulke verhalen kunnen mensen verbinden en troost bieden wanneer ze met moeilijke gebeurtenissen geconfronteerd worden.

Wie vrijdag de 13e liever voorzichtig door het leven gaat, hoeft dus niet meteen zijn bijgeloof op te geven. Maar volgens de wetenschap is er geen reden om aan te nemen dat die datum meer ongeluk brengt dan een andere dag.