"Ik geloof er niets van": inwoners van Donbas kijken met wantrouwen naar onderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland

"Poetin, die smeerlap! Sorry dat ik vloek, maar ik kan het niet meer aan." Ljoebov Stepanovna (76) zegt het met een krop in de keel. "We hebben zo hard geprobeerd om hier een leven op te bouwen", verzucht ze.

"We hebben hier gewoond, gewerkt, ons best gedaan. En dan komt zo’n smeerlap alles kapotmaken. Wat een monster. Wat een beest. Ik hoop dat hij vervloekt wordt, dat hij sterft. Dat hij nooit meer iemand kwaad kan doen."

Haar ogen lopen vol. Eerder die dag heeft de militaire politie haar weggehaald uit Otsjeretyne, een dorp aan de weg naar Kramatorsk die intussen levensgevaarlijk is geworden. Een handvol jutezakken en kartonnen dozen, meer kon ze niet meenemen.

Het transitpunt in Oleksandrivka is druk. "Mensen op de vlucht komen hier op allerlei manieren aan: op eigen houtje, met de politie, gebracht door vrijwilligers", zegt Karina (37), die voor hulporganisatie Proliska werkt. "Hier worden ze geregistreerd en daarna brengen we ze naar Lozova."

Daar, in de provincie Charkiv, krijgen ze hulp en opvang. De voorbije dagen passeerden hier telkens 50 à 60 mensen per dag, klaar om de Donbas te verlaten. Op het moment van ons gesprek staat de teller op 12.

De Donbas, dat zijn de provincies Donetsk en Loegansk in het oosten van Oekraïne. Aan de vooravond van de grootschalige invasie, in februari 2022, had Oekraïne nog ongeveer twee derde van beide provincies in handen. Vandaag staat zo’n 90 procent onder Russische controle. Van Loegansk is nagenoeg niets meer over, van Donetsk nog een vijfde.

Volgens Moskou is ook dat laatste vijfde al Russisch. Na schijnreferenda in september 2022 riep Poetin de provincies Donetsk, Loegansk, Zaporizja en Cherson uit tot Russisch grondgebied, ook de delen die zijn leger nooit heeft bereikt, zoals Oleksandrivka. Wat hij op het slagveld niet krijgt, probeert hij nu aan tafel af te dwingen. Moskou eist dat het Oekraïense leger de hele Donbas verlaat, maar Kiev houdt het been stijf.

In dat laatste vijfde ligt de fortengordel: een reeks zwaar versterkte steden rond Slovjansk en Kramatorsk, die sinds 2014 de ruggengraat vormen van de Oekraïense verdediging in het oosten. Als Rusland die steden verovert, komt de weg naar het westen verder open te liggen.

Ook over dit gebied wordt deze week onderhandeld. Rusland probeert het al meer dan 4 jaar in handen te krijgen, maar slaagt daar nog altijd niet in. Eind oktober woonden er volgens het provinciebestuur nog 67.600 mensen in het deel van de provincie dat Oekraïne controleert. Voor de invasie telde de volledige provincie Donetsk ruim 4 miljoen inwoners.

In een gesprek met VRT NWS rond de vorige jaarwisseling blikte burgemeester Vadym Ljach van Slovjansk vooruit, van achter z’n bureau in een gebombardeerd gebouw. "De mensen zijn moe, maar niet gebroken", zei hij. "Sommigen zullen vertrekken. Anderen blijven, omdat dit hun thuis is." Na een korte stilte voegde hij eraan toe: "Mijn grootste wens is dat we hier nog één keer Nieuwjaar kunnen vieren." Over 7 weken is het oudejaarsavond.

Het Kremlin noemt de Donbas historisch Russische grond. Het is een overwegend Russischtalige streek van mijnwerkers en staalarbeiders. In december 1991 stemde 84 procent van de kiezers in de provincie Donetsk voor de onafhankelijkheid van Oekraïne. In de lente van 2014 hielden gewapende mannen onder leiding van de Russische ex-officier Igor Girkin Slovjansk en Kramatorsk 3 maanden bezet.

Vlak voor de grootschalige invasie stond in het oosten van Oekraïne nog altijd 53 procent van de mensen positief tegenover Rusland, blijkt uit cijfers van het Internationaal Instituut voor Sociologie in Kiev (KIIS). Vorig jaar was 80 procent er negatief over. Zelfs onder Oekraïners die thuis Russisch spreken, staat amper 12 procent positief tegenover Rusland.

De Russische opmars richting Slovjansk en Kramatorsk is de voorbije maanden vertraagd. Dat komt mee door operatie Vivaldi: tussen mei en oktober heroverde het Oekraïense leger rond Lyman, ten noordoosten van Slovjansk, naar eigen zeggen 277 vierkante kilometer.

Maar het front ligt op zo’n 10 kilometer van het centrum van Kramatorsk, en de aanvallen op burgers gaan onverminderd door. Zo wint ook een dorp als Oleksandrivka aan gewicht. Het ligt op een van de weinige aanvoerlijnen naar het front die nog open zijn. Voor de invasie woonden hier 3.300 mensen.

Het lijkt tegenstrijdig, maar in Oleksandrivka zijn wegenwerken in volle gang. Grote machines, vers wegdek, en ernaast een groep soldaten, automatisch geweer in de aanslag en de ogen op een scherm.

Vlad (25) komt uit de stad Donetsk. In 2014 vluchtte hij naar Kostjantynivka, daarna naar Kramatorsk. Nu woont hij hier. Sinds zijn tienerjaren schuift hij mee met het front. Donetsk is al 12 jaar bezet, Kostjantynivka ligt in puin. De dag voordien is een vriend van hem in Kramatorsk geraakt door een drone die onder het beschermnet door kroop.

"We houden de lucht in de gaten", zegt hij. "FPV’s vliegen overal. Het is onze taak om de gemeentewerkers die de weg aanleggen te beschermen." Het gesprek stokt. Op het scherm verschijnt een zweefbom, onderweg naar Novodonetske, een dorp verderop. De mannen zwijgen en kijken. Dan verdwijnt het projectiel van het scherm, en iedereen ademt weer.

Waarom die weg er zo strak bij moet liggen? "Oleksandrivka is een kruispunt", zegt een van de wachters. "Er blijven maar weinig aanvoerlijnen over voor burgers, ziekenwagens en militairen. Die paar moeten perfect in orde zijn. Goed wegdek, en netten tegen de drones."

Het gemeentehuis van Oleksandrivka is piepklein. In de achtertuin bromt een generator. Serhij Marytsj (43) is adjunct-hoofd van de militaire administratie. "Hier geldt voorlopig een avondklok, maar niet zo streng als in Kramatorsk en Slovjansk", zegt hij. Daar mogen de mensen sinds 1 november nog maar 5 uur per dag buiten, tussen 11 en 16 uur.

Voor de 1.000 inwoners die er nog zijn, is het leven moeilijk. "De stroomonderbrekingen, maar vooral het gevaar", zegt Marytsj. "Er vliegen FPV’s. Soms wachten ze zelfs langs de weg tot er iemand passeert." In de nacht van 25 op 26 oktober stortten verschillende aanvalsdrones neer op het vroegere transitpunt, waar mensen wachtten op hun evacuatie. Ziekenwagens werden rechtstreeks geraakt.

We rijden erheen. Op de parking van de school, tot voor kort het transitpunt, staan 2 zwaar toegetakelde ziekenwagens. De straten zijn leeg. Op 23 september vielen hier 4 zweefbommen. Een deel van een flatgebouw van 5 verdiepingen stortte in. Minstens 7 mensen kwamen om. Wekenlang zochten reddingswerkers in het puin naar de lichamen van een moeder en haar kind.

Terug in het huidige transitpunt zit Natalia (70) bij een stopcontact. Om de paar dagen komt ze hier haar telefoon en haar powerbank opladen. Al haar buren zijn weg. Zij is de laatste in haar straat. "Ik zoek een klein huisje dat ik kan huren, verder van het front, ergens waar ik mijn beestenboel kan houden", zegt ze. "Ik heb 13 katten en een hond. Die hond ziet niets meer."

"Er zijn hier al verschillende keren zweefbommen gevallen, en drones zijn er veel. Zodra het donker wordt, begint het. Elke nacht opnieuw." Natalia ziet er bleekjes uit. Ze is uitgeput en heeft het koud. Op haar T-shirt staat een vriendelijke boodschap: 'Nice people make nice things'.

"Ik ben zo moe", herhaalt ze. Water haalt ze uit de put in haar tuin, maar op die put staat een pomp, en zonder stroom werkt die niet. "Vandaag heb ik me een beetje kunnen wassen, net genoeg om er fatsoenlijk uit te zien als ik het huis uitga. En ik hoor het elke dag opnieuw: het front schuift op, steeds dichterbij."

Over Abu Dhabi hoeft Natalia niet lang na te denken. "Ik geloof er niks van. Je begrijpt toch zelf dat je hem niet kunt vertrouwen?" Ze doelt op de Russische president.

"Ik ben hier geboren en opgegroeid, en het doet me zo veel pijn om deze plek achter te laten. Maar als de oorlog blijft duren, dan begrijpt u ook wat de gevolgen zijn. Kijk naar Velyka Novosilka, naar Pokrovsk (2 plaatsen in de provincie Donetsk die bij de Russische opmars werden verwoest en ingenomen, red.). Hoeveel mensen hier nog zullen sterven."

Kan Zelensky de Donbas afstaan, zoals Moskou eist? Natalia betwijfelt het. "Dat zou een heel onpopulaire beslissing zijn." Zo’n stap zou Zelensky politiek niet overleven, zegt ze.

Onpopulair is het zeker. Volgens een peiling van KIIS van half oktober vindt 61 procent van de Oekraïners het categoriek onaanvaardbaar om de rest van de Donbas aan Rusland af te staan, ook in ruil voor veiligheidsgaranties van de VS en Europa. Amper 7 procent zou er zonder morren mee instemmen.

Zelensky zei in februari zelf dat de mensen een terugtrekking uit de Donbas "nooit" zouden vergeven. Beslissen kan hij er bovendien niet in zijn eentje over: de grondwet staat een grenswijziging enkel toe na een referendum.

En zou Rusland stoppen als het de Donbas krijgt? "Nee", zegt Natalia hoofdschuddend. Ook in garanties van China, de Verenigde Staten en de andere grote wereldleiders gelooft ze niet. "Misschien stopt hij dan een jaar of 2. Daarna gaat hij gewoon weer verder."

Mocht de Donbas ooit worden afgestaan, dan wil ze vooral op tijd weg kunnen, naar wat Oekraïens blijft. "Als ze ons 3 maanden op voorhand verwittigen, ga ik zonder aarzelen", zegt ze. Meer vraagt ze niet. "Met onze spullen en onze katten. Ja, met onze katten."