"Zo beginnen wij het nieuwe jaar, het is een hel": 4 dagen in de Oekraïense Donbas tijdens de jaarwisseling

De centrale marktplaats in Slovjansk oogt kil, bedekt met een vers sneeuwtapijt. Op het plein voor de ingang staat Svitlana, een vrouw van in de 50, tussen 10-tallen dennenbomen uit haar eigen tuin. 

Het is dinsdag 30 december en de vrouw tracht nog de laatste stuks van de hand te doen. "Het is jammer als ik niet alles verkocht krijg. Maar de rest? Die geef ik aan de geiten van mijn buurvrouw. Ze zijn er dol op." 

"Er zijn veel minder klanten dan gewoonlijk", zucht Svitlana, geboren en getogen in Slovjansk. "De kerst – en nieuwjaarssfeer ontbreekt volledig hier in de Donbas."

Dat hoeft niet te verbazen. Een dag eerder, in fel daglicht, is de bazaar aangevallen met een zware zweefbom. Het verpulverde het hart van de marktplaats.

"Gelukkig is maandag sluitingsdag. Er vielen dus geen gewonden. De Russen weten dat. Ze sturen een signaal: wij stoppen onze aanvallen niet, ook niet in 2026", zegt Svitlana verbitterd, terwijl ze een boom verkoopt aan een passant.

De aanval op de marktplaats van Slovjansk kwam de ochtend na de gesprekken tussen Zelensky en Trump in Mar-a-Lago, Miami. Op de grond liggen nog scherven van de bom. Sneeuwhopen kleuren nog zwart van de as. "Gelukkig was het maandag", herhaalt ze. "Anders was het een bloedbad geweest."

De taferelen rond de marktplaats zeggen alles over wat de mensen hier denken, ook al durven ze het nauwelijks hardop uit te spreken. Gesprekken in Florida of elders? Hier merken ze er niets van. De Donbas is het afgelopen jaar meer het decor geweest van eindeloze gevechten.

In december namen de Russen Siversk in, 30 kilometer ten oosten van Slovjansk, na slechts enkele weken stadsgevechten. Pokrovsk en Myrnograd ten zuiden van Slovjansk – of wat daarvan overblijft – vielen ook in Russische handen. In Konstiantinivka en Lyman worden Russische kleine groepen infiltranten en verkenners met regelmaat door Oekraïense militairen uitgeschakeld.

Niemand die het luidop durft te zeggen, maar de situatie in provincie Donetsk, samen met Loegansk de Donbas genoemd, is uitzichtloos.

Ook het gebouw van waaruit de administratie van Slovjansk opereert, draagt de littekens van de oorlog. In november vorig jaar werd het getroffen door een Russische zweefbom. "Opnieuw, in klaarlichte dag", aldus burgemeester Vadim Ljach. We spreken hem in datzelfde gebouw.

"Rond het middaguur waren er 12 mensen binnen. 7 raakten gewond. Het is puur toeval dat er geen doden zijn gevallen."

Ljach bestuurt Slovjansk sinds 2015. "Slovjansk is sinds de eerste dagen van de Russische invasie een doelwit geweest", legt hij uit.

"De bombardementen hebben nooit opgehouden, maar de laatste weken zien we een evolutie. Het moment van de aanvallen verandert", zegt hij. "Vroeger trof Rusland Slovjansk vooral ’s nachts, nu steeds vaker overdag, wanneer mensen onderweg zijn, werken of op markten zijn."

Hij verwijst naar de aanval op de centrale marktplaats."Dat gebeurde midden op de dag. Overdag verwacht niemand zo’n hevige aanval."

In Slovjansk, samen met Kramatorsk de grootste stad in Oekraïense handen in de provincie Donetsk, verblijven nog zo'n 55.000 mensen, onder wie 5.000 kinderen. Een verplichte evacuatie geldt voorlopig niet, maar de burgemeester roept de bevolking wel op om te vertrekken als dat kan. "De frontlinie komt dichterbij, waarschuwt hij.

Tegelijk vangt de stad mensen op uit plaatsen als Droejkivka, Kostiantynivka en Pokrovsk, die zwaar onder vuur liggen of grotendeels zijn ontruimd. Administratieve diensten verhuisden mee. Slovjansk is zo een regionale draaischijf geworden, op enkele tientallen kilometers van de gevechten.

Ook de Russische tactiek is veranderd. Shahed-drones maken steeds vaker plaats voor zware zweefbommen. "Die richten veel meer schade aan", zegt Ljach, wijzend naar de schade in het gebouw waar we ons bevinden. "Ook onze infrastructuur krijgt het zwaar te verduren."

Over diplomatieke gesprekken is de burgemeester sceptisch. "Mensen zijn moe van ontmoetingen zonder resultaat. Wat ontbreekt, zijn daden. Op het terrein verandert er niets."

Vooruitkijken naar 2026 doet hij voorzichtig. "De mensen zijn moe, maar niet gebroken. Sommigen zullen vertrekken. Anderen blijven, omdat dit hun thuis is." Na een korte stilte voegt de burgemeester eraan toe: "Mijn grootste wens is dat we hier nog één keer nieuwjaar kunnen vieren."

Vanuit Slovjansk zetten we koers richting Kramatorsk, de zusterstad op nauwelijks 10 kilometer afstand. Ook hier hangt dezelfde gespannen sfeer. Kramatorsk deelt niet alleen de geografische nabijheid met het front, maar ook de onzekerheid die daarbij hoort.

Sinds het begin van de grootschalige Russische invasie in 2022 was Kramatorsk een belangrijke uitvalsbasis voor soldaten, hulpverleners, vrijwilligers en journalisten. Dagelijks kwam er een trein aan in het station — een levenslijn naar de rest van Oekraïne — tot november vorig jaar. Toen kondigde de regionale overheid aan dat de treinverbinding werd stopgezet om veiligheidsredenen.

"We begrijpen die beslissing", zegt de 18-jarige Nastia van achter de toog in Café François, vlak bij het station. "Maar symbolisch raakte het ons allemaal."

Elke dag zag ze de trein vollopen met militairen op rotatie, op weg naar het front of op de terugweg naar Kiev, een rit van zo'n 7 uur. "Het was een vast ritme. Dat is nu weg."

"Misschien is het beter zo", zegt ze. Wat er op 8 april 2022 gebeurde, staat hier nog altijd in het collectieve geheugen gegrift. Die dag werd het station van Kramatorsk getroffen door een Russische raket, terwijl een duizendtal burgers stond te wachten op een evacuatie. 61 mensen kwamen om.

In Kramatorsk stop de trein niet meer, maar het werk van de hulpdiensten gaat onverminderd door. In de brandweerkazerne hangt een stille alertheid. Een gloeiende houtkachel zorgt voor warmte. Banken staan in een kring opgesteld.

Kapitein Konstantin werkt hier al jaren. De aanval op het station maakte hij van dichtbij mee. "61 doden, meer dan 100 gewonden", zegt hij. "We hadden nog nooit met zo veel slachtoffers tegelijk gewerkt."

Russische aanvallen viseren volgens hem niet alleen burgers en militairen, maar steeds vaker ook hulpdiensten. "Bij ongeveer de helft van de interventies is er sprake van een zogenaamde 'double tap': eerst een inslag, daarna een 2e aanval die gericht is op wie komt helpen", zegt hij.

Tijdens blus- en reddingsoperaties worden brandweerlieden steeds vaker geconfronteerd met FPV-drones die via glasvezel worden aangestuurd. "Daarom hebben we onze brandweerwagens uitgerust met netten, om een rechtstreekse inslag van een drone te proberen voorkomen", zegt Konstantin.

In de kazerne van Kramatorsk werken gemiddeld 15 mensen per shift. Ze draaien shiften van 24 uur, slapen hier en zijn ongewapend.

"Wij dragen geen wapens. We kunnen ons niet verdedigen. We kunnen alleen hopen dat we op tijd weg zijn wanneer een drone ons ziet."

Evacuaties van burgers in de frontzone worden intussen steeds moeilijker. Tot de zomer konden gespecialiseerde teams nog mensen ophalen uit frontsteden. "Vandaag komen veel oproepen te laat", zegt Konstantin. "Mensen bellen pas wanneer het al extreem gevaarlijk is. Soms zijn Russische troepen al in de stad. Dan kunnen we niet meer gaan. We mogen onze mensen niet opofferen."

Konstantin is afkomstig uit Kramatorsk. Zijn familie woont er nog steeds. "Als de situatie verder verslechtert, zal ik hen laten evacueren", zegt hij. "Maar ikzelf blijf."

Hij pauzeert even. "Zo ging het ook in Bachmoet. Collega's bleven tot het allerlaatste moment."

Wanneer de avond valt, in Oost-Oekraïne al rond half 4 in de namiddag, wordt het snel pikdonker in Kramatorsk en Slovjansk. Een dag voor oudjaar schuifelen soldaten in uniform door de supermarkt, op zoek naar een fles kinderchampagne – zonder alcohol. De laatste Napolitaanse taarten en chocoladecakes verdwijnen uit de toonbank. Zodra de avondklok om 21 uur ingaat, wordt de stilte in de stad oorverdovend.

Om 22 uur herkennen we vanuit ons appartement het onheilspellende gezoem van een Russische Geran-2-drone, onderweg richting Slovjansk. Het geluid weergalmt door de stad en klinkt soms dichtbij, dan weer veraf. We reppen ons naar beneden — het appartement ligt op de 5e en hoogste verdieping — en schuilen in de trappengang. De hele stad lijkt haar adem in te houden.

Het gezoem zwelt aan, zo luid dat het voelt alsof de meterslange kamikazedrone recht op ons afkomt. Zo’n Geran-2 kan tot 50 kilo explosieven dragen.

Dan volgt een stilte. En meteen daarna een dreun die de hele buurt doet daveren. De drone is een blok verder neergestort.

Terug in het appartement zien we door het raam een uitslaande brand. We gaan ernaartoe. Een schuur, pal naast het huis van een gepensioneerd koppel, staat in lichterlaaie. Niemand raakte gewond, maar de schade is aanzienlijk. Buren, nog in pyjama, zijn toegesneld. Met schoppen gooien ze sneeuw op de smeulende resten. Het helpt nauwelijks.

Een half uur later arriveert de brandweer, ook de politie is aanwezig. De vrouw die hier met haar man woont, en die liever anoniem blijft, is in shock. Ze fluistert steeds dezelfde zin. "Zo beginnen wij het nieuwe jaar. Het is een hel."