Koning Filip als vertrouwenspersoon in begrotingscrisis: "Zijn neutraliteit maakt hem geloofwaardig"

Premier Bart De Wever (N-VA) heeft maandag zijn ontslag aangeboden aan koning Filip, nadat zijn regering er niet in was geslaagd een begrotingsakkoord te bereiken. De koning houdt het ontslag tot vrijdag in beraad. In afwachting spreekt hij met de voorzitters van de betrokken partijen.

"Inhoudelijk kan de koning niet wegen op de begrotingsonderhandelingen, maar hij kan wel zijn neutrale rol spelen, luisteren en tegelijk een 'sense of urgency' aankaarten", zegt Tony Valcke, politicoloog aan de UGent.

"De koning zal benadrukken wat iedereen al weet: dat er op een of andere manier een begrotingsakkoord moet komen. Daarbij kan hij de partijen een spiegel voorhouden. Iedereen vindt het belangrijk om de eigen achterban te bedienen, maar de koning zal ook benadrukken dat we naar het algemeen belang moeten kijken", aldus Valcke.

"Concreet ontvangt koning Filip de verschillende partijvoorzitters, luistert hij naar hun standpunten en vraagt hij naar hun visie en de knelpunten. Zo krijgt hij een beeld van de politieke situatie dat hij vrijdag kan terugkoppelen aan premier De Wever. De koning heeft een helikopterzicht, terwijl de politieke actoren misschien vastgeroest zijn. Hij kan raad geven, maar de beslissing ligt bij de regering", zegt Mark Van den Wijngaert, emeritus hoogleraar hedendaagse geschiedenis en auteur van het boek 'België en zijn koningen : monarchie en macht'.

Ook Johan Vande Lanotte, advocaat en minister van Staat, benadrukt het belang van dat vertrouwelijke overleg. Hij voerde in het verleden zelf enkele bemiddelingsopdrachten voor de koning uit.

"Al kan ik daar niets over kwijt", lacht Vande Lanotte. "Enkel dat ik daar geweest ben. Wat je aan de koning zegt, blijft vertrouwelijk. Dat is meteen een heel belangrijk onderdeel van zijn functie. Hij is degene met wie iedereen kan spreken, zonder het risico dat dat gesprek wordt misbruikt."

De koning heeft door de jaren heen ervaring opgebouwd met politieke crises en regeringsvormingen.

"Hij wordt daarbij ondersteund door medewerkers die hem adviseren en hun visie op de politieke toestand geven", zegt Van den Wijngaert. "De koning heeft een belangrijke bemiddelende rol bij regeringsvormingen of, zoals nu, bij ernstige crisissen. Maar hij beslist nooit zelf. Hij mag ook nooit partij kiezen. Zijn neutraliteit maakt hem net geloofwaardig voor alle partijen."

Vande Lanotte nuanceert die bemiddelende rol. "De koning zal hier en daar proberen iets te weten te komen, vragen stellen en de premier daar ongetwijfeld over inlichten. Hij zal luisteren, advies geven en waarschuwen. Maar het is niet zo dat koning Filip echt zal bemiddelen. Hij kan niet zeggen: doe het zo of zo, en hij moet heel voorzichtig blijven. Zeggen dat de koning een politieke rol heeft, is overdreven."

Toch dwingt de koning respect af, stellen de experts. "Anders dan pakweg 10 jaar geleden heeft hij doorheen de verschillende regeringen respect afgedwongen. We mogen blij zijn dat zo'n figuur er is", zegt Valcke.

Ook Vande Lanotte ziet een rol weggelegd voor de koning. "Vanuit een soort moreel gezag kan hij iemand ertoe bewegen om stappen te zetten. De aanwezigheid van de koning dramatiseert de situatie altijd een beetje."

Het uitstel van de beslissing over het ontslag van de premier is niet uitzonderlijk. In de Belgische politiek komt het vaak voor en wordt zo'n situatie soms een mini-crisis genoemd, vertelt Vande Lanotte. "De eerste minister biedt zijn ontslag aan, de koning houdt dat in beraad en op die manier heeft men een week tijd, soms iets meer, om verder te onderhandelen."

Hoewel de koning zelf niet bemiddelt, zorgt zijn tussenkomst ervoor dat er ruimte ontstaat voor verdere gesprekken.

"De koning zal luisteren en spreken, maar hoewel men het niet toegeeft, wordt op dat moment door de verschillende partijvoorzitters en vicepremiers toch ook met elkaar gesproken. Dat gebeurt vaak buiten de grote vergaderingen om, in informele en vertrouwelijke gesprekken", legt Vande Lanotte uit in VRT NWS Kwartier.

De periode van uitstel biedt bovendien een zekere politieke rust. "Gedurende een week zul je relatief weinig verklaringen krijgen. Normaal gezien respecteert men dat, of dat hoop ik toch."

"Omdat De Wever ontslagnemend is, kan het parlement hem in die periode ook niet ondervragen. Het is een periode van luwte, vertrouwen en discretie. Soms helpt dat, soms niet", aldus de minister van Staat.

De koning kan de politieke partijen niet verplichten om een akkoord te sluiten. Volgens Van den Wijngaert is de belangrijkste opdracht van de koning ervoor te zorgen dat de uitvoerende macht blijft functioneren. "Als hij oordeelt dat een regering nog voldoende stabiel is, kan hij beslissen een ontslag niet te aanvaarden."

Maar de uiteindelijke verantwoordelijkheid ligt bij de politieke partijen. "Het kan helpen, maar natuurlijk moeten de partijvoorzitters erin slagen een akkoord te vinden. Het is niet de koning die dat akkoord kan maken", zegt Vande Lanotte. "Al is hij op het einde van deze week misschien wel de best geïnformeerde persoon van het land wat politieke gevoeligheden betreft. Daarmee kan hij wel suggesties doen."

Valcke waarschuwt voor te hoge verwachtingen. "Niemand mag verwachten dat het nu plots zal lukken. Maar door de voorzitters de tijd te geven om hun standpunten nog eens uiteen te zetten en hen te wijzen op de urgentie, kan de koning wel zijn rol spelen."

Volgens Valcke is er reden om voorzichtig optimistisch te zijn. "De meeste partijvoorzitters willen niet meteen naar verkiezingen", stelt hij. "Dat kan hen ertoe aanzetten om toch een compromis te zoeken."

"Ik kan niet in hun hoofden kijken, maar ik denk dat er wel een kans op slagen is. Maar dat zal niet op 1 dag of in 1 week gebeuren", besluit Valcke.