Plunderingen, een brandend stadhuis en duizenden doden: 450 jaar geleden trok Spaanse Furie door Antwerpen

450 jaar na de Spaanse Furie wil het district Antwerpen de gebeurtenissen herdenken met een groot spektakel op de Grote Markt. Er zal live muziek, theater en literatuur gebracht worden met licht, vuur en foodtrucks. Maar wat was die Spaanse Furie eigenlijk? En waarom was die zo belangrijk in de (Antwerpse) geschiedenis?

In de 16e eeuw vielen België, Nederland en een stuk van Noord-Frankrijk nog onder het bewind van de Spaanse koning Filips II. In 1576, het jaar van de Spaanse Furie, was er al 10 jaar lang een opstand bezig tegen de Spaanse vorst en zijn regering in Brussel.

"In 1576 zat die situatie echt muurvast", vertelt historicus Pieter Serrien. "Er waren bij de opstanden al duizenden doden gevallen en er was ontzettend veel polarisatie ontstaan. De Spaanse troepen, die werden aangestuurd door een landvoogd, begonnen zich te misdragen omdat die landvoogd overleden was en er nog een nieuwe moest worden aangesteld."

Er heerst in die jaren een grote spanning in de Lage Landen. "De Spaanse soldaten waren al een tijd niet meer betaald", zegt Guido Marnef, historicus aan de Universiteit Antwerpen. "Ze hadden in juli 1576 al een furie aangericht in Aalst en in november zijn ze dan Antwerpen binnengevallen, de grote handelsmetropool van het westen."

In Antwerpen was een groot kasteel gebouwd door de vroegere landvoogd, de hertog van Alva. Vanuit die Citadel van Antwerpen regeerden de Spanjaarden over de stad. De maanden voor de Spaanse Furie komen daar steeds meer kwade Spaanse huurlingen aan en beginnen de Antwerpenaren een verdediging op te trekken rond de stad.

De aanval op Antwerpen was dus verwacht, en op 4 november 1576 barst de bom. "Het kwam tot een echt militair treffen", aldus Marnef. "De Spaanse Furie wordt vaak voorgesteld als een aanval op een weerloze Antwerpse bevolking, maar er was op die 4 november wel degelijk een confrontatie tussen 2 troepenmachten."

De Antwerpse troepenmacht was zelfs dubbel zo groot als de Spaanse, maar het Spaanse leger bestond uit heel ervaren soldaten. "Zo hadden de Spanjaarden al snel de overhand in de gevechten en werden ze heer en meester in de stad", gaat Marnef verder.

Vervolgens zijn ze overgegaan tot massale plunderingen en brandstichtingen. "Zelfs de burgemeester werd uit het brandende stadhuis gegooid en daarna vermoord na een discussie over losgeld", aldus Serrien.

Veel rijke burgers en kooplieden moesten hun geld afstaan aan de soldaten, huizen werden leeggehaald en zo'n 500 woningen werden in brand gestoken. "Naar schatting zijn er minimaal 6.000 doden gevallen tijdens de Spaanse Furie", duidt Marnef. "Dat gaat dan over burgers en Antwerpse soldaten. Langs Spaanse zijde ligt de schatting op 200 doden."

De straten lagen bezaaid met lichamen van burgers en soldaten. "Er waren ook burgers die probeerden te vluchten en over de stadsmuren klommen", zegt Marnef. "Die kwamen dan in de grachten terecht en zijn vaak verdronken."

"Dat staat allemaal beschreven in bronnen, maar het is wel belangrijk om te vermelden dat er nergens gesproken wordt over massale verkrachtingen. Toch zijn daar veel tekeningen en schilderijen van gemaakt. Mogelijk is dat uitvergroot als propaganda tegen de Spaanse heerser."

De meeste slachtoffers vielen tijdens de 1e dag van die Spaanse Furie, op 4 november. Uiteindelijk staakten de Spaanse troepen op 7 november hun plundertocht en zijn ze uit Antwerpen vertrokken. "Tot aan de wereldoorlogen is de Spaanse Furie de grootste ramp voor de Antwerpenaar", bevestigt Serrien de uitspraak van districtsburgemeester Paul Cordy (N-VA).

In de maanden na de furie bleven veel Spaanse soldaten in de Citadel van Antwerpen. "Het Antwerpse stadsbestuur was eigenlijk bang om een beleid te voeren tegen de Spaanse machthebber", vertelt Guido Marnef. "In augustus 1577 worden de soldaten dan toch uit de Citadel verdreven en kiest ook Antwerpen voor de opstandige beweging van Willem van Oranje."

De Citadel van de hertog van Alva werd vervolgens afgebroken en zo leek Antwerpen voor korte tijd vrij van Spaans gezag. Uiteindelijk volgde in 1585 de Val van Antwerpen, die een einde maakte aan de rijke glorieperiode van de stad.

"De Spaanse Furie is zeker een sterke klap geweest voor Antwerpen", zegt Marnef. "Het handelsklimaat is daarna nog een pak onzekerder geworden waardoor handelaars Antwerpen steeds meer verlieten. Dat onzekere handelsklimaat was er al, maar de Spaanse Furie deed er nog een enorme schep bovenop. De Val van Antwerpen is de genadeslag geweest waarbij op enkele jaren tijd de helft van de bevolking vertrokken is."

"In de geschiedenis kijken we vaak naar de Franse Revolutie in de 18e eeuw als oorsprong voor onze moderne democratie, maar die opstanden in de 16e eeuw mogen we daarin niet vergeten", pikt Pieter Serrien in. "De Spaanse Furie is een kantelpunt in onze geschiedenis omdat de Nederlanden daar beseft hebben dat ze er sterker zouden uitkomen als ze aan hetzelfde zeel trokken."

Serrien trekt enkele parallellen met de tijd waarin we nu leven. Ook de 16e eeuw kende een gepolariseerde samenleving, snelle veranderingen en een klimaatcrisis. "Ik geloof heel hard dat we vandaag op zoek zijn naar een identiteit", zegt hij. "Het kan troostend zijn om te weten dat onze voorouders eeuwen geleden al met dezelfde vragen worstelden."