Dit gerechtelijk najaar trok een spoor van verstilling door Vlaanderen. 3 grote assisenzaken, 4 jonge levens: Dean (4), Jairon (14), Ona (5) en Maud (8). Het nut van assisen wordt regelmatig in twijfel getrokken, maar als het gaat over het afgesneden leven van kinderen is het misschien wel de enige weg naar herstel. Een 12-koppige jury lijkt wonderwel goed te kunnen balanceren tussen feit, twijfel en emotie.
Hoe Dean, Jairon, Ona en Maud jaren na hun dood eindelijk een stem kregen in assisen
"Ik zou nooit meer gelukkig zijn, had hij gezegd. Maar dat hij onze dochters iets zou aandoen... dat had ik nooit gedacht." Met ingehouden adem luisterde de assisenjury in Brugge naar Astrid, de moeder van Ona en Maud.
Het is een patroon dat zich dit najaar herhaalde op de getuigenstoelen in Antwerpen en Gent. Elke over haar zoontje Dean, Danica over haar zoon Jairon, Astrid over haar 2 dochters. 4 kinderen, omgekomen door de handen van mannen die ze blindelings vertrouwden: “knuffelpeter” Dave De Kock en vaders Chris Vanhaverbeke en Rennlhij Manuela.
Het waren misdrijven die zo diep sneden dat ze ook het maatschappelijk evenwicht verstoorden. Bomvolle assisenzalen, honderdduizenden lezers en kijkers volgden via artikels, radiobulletins en journaals. Niet alleen de moeders, ook de samenleving probeerde het ongrijpbare te vatten.
De vraag is niet of assisen het beste systeem is, maar wat een samenleving nodig heeft wanneer het onbevattelijke gebeurt
De stem van een kind
Een assisenproces begint noodgedwongen hard. De aanklager leest een vaak kil feitenrelaas voor, de beschuldigden worden verhoord. Daarna volgen de wetsdokters als een van de eerste getuigen. Ze hebben foto’s mee van hun onderzoek. Daarmee kregen de juryleden een eerste beeld van een lange doodsstrijd. Het kille decor van een ontbonden Jairon in een bed. Beelden van een helikoptercamera die het blauwgeslagen lichaam van Dean vindt op het desolate eiland Neeltje Jans. Een reconstructievideo waarin een vader zakelijk toont hoe hij zijn twee dochters heeft verstikt.
Toen later op de assisenweek de moraliteitsgetuigen - leerkrachten, maar vooral nabestaanden en de moeders - het woord kregen, kantelde er iets fundamenteels.
Jairon veranderde van een naam in een autopsieverslag naar een kampioen, die zijn energie kwijt kon in de boksring. Dean was niet langer de zoekactie die de Lage Landen in de ban hield 4 jaar geleden, maar een goedlachse peuter, die elke ochtend blij was om op te staan. En Maud en Ona werden weer die plichtsbewuste meisjes, die hielden van zwemmen. Assisen slaagt erin om de brutaliteit van de feiten af te pellen, tot de herinnering aan het kind overblijft. Het waren de moeders die hun kinderen weer tot kinderen maakten en ze opnieuw tot leven brachten.
Maatschappelijk onevenwicht
Assisen staat al jaren onder druk. Het is duur, tijdrovend en administratief zwaar. Een correctionele rechtbank werkt sneller en efficiënter: schriftelijke conclusies, afgemeten pleidooien en een vonnis na een maand.
De vraag is niet of assisen het beste systeem is, maar wat een samenleving nodig heeft wanneer het onbevattelijke gebeurt. Een maatschappelijk onevenwicht laat zich niet altijd herstellen in efficiëntie.
De kracht van een jury schuilt niet in blinde vergelding, maar in de durf om te twijfelen en vrij te spreken
Een assisenproces maakt niemand gelukkig. Het is een invasieve, ongemakkelijke en nietsontziende zoektocht naar een waarheid waarbij iedereen op het einde steevast verliest.
Toch kan de uitvoerigheid van een assisenweek een eind- of startpunt zijn voor loutering en verwerking, zowel voor de nabestaanden als voor de samenleving. Net omdat die samenleving - vertegenwoordigd door de 12 koppen in de jury - er zelf een doorslaggevende stem in krijgt.
Voorbij de emotie, de ratio
De juryleden waren op de processen zoekende, maar vonden antwoorden. Chris Vanhaverbeke en Dave De Kock kregen de maximumstraffen, ze komen misschien nooit meer vrij. Rennlhij Manuela werd veroordeeld tot 23 jaar cel. Hij kwam als een vrij man naar zijn proces, maar werd na de zitting meteen aangehouden.
Critici vinden dat professionele rechters altijd beter kunnen oordelen dan een lekenjury. Maar ook een jury kijkt voorbij emotie, zelfs tegen de diepe wil van een burgerlijke partij of aanklager in. De moed en kracht van een volksjury schuilen niet in blinde vergelding, maar in de durf om te twijfelen en vrij te spreken.
Zo was het een ongezien beeld, toen een huilende Romy W. op het einde van het proces-Dean de zaal als een vrije vrouw buitenwandelde. 4 jaar en 8 maanden werd ze door het gerecht in voorhechtenis gehouden, op verdenking van die zware aanklacht ‘ontvoering met de dood tot gevolg’. Tegen de visie van de aanklager en de familie van Dean sprak de jury haar vrij.
Het was een teleurstelling voor de moeder van Dean. Volgens haar advocaat, Jef Vermassen, had de voorzitter Romy niet grondig ondervraagd en zijn visie op haar onschuld aan de jury opgedrongen. Over het beraad zullen we nooit iets te weten komen, maar misschien had de twijfel over haar rol zich bij de jury allang onwrikbaar vastgezet.
Ook Rennlhij Manuela werd - dwars tegen de visie van de aanklager in - door de jury schuldig bevonden aan moord op zijn zoon Jairon. Hij ging in Cassatie en wil een nieuw proces. De jury sprak een van de 5 medebeschuldigden vrij, eveneens tot ongenoegen van de broers en moeder van Jairon.
Voor de Brugse assisenjury bestond er dan weer geen twijfel over het feit dat Vanhaverbeke niet alleen zijn dochters vermoordde, maar ook probeerde om zijn ex-vrouw te vermoorden. Wat volgens de advocaat van Vanhaverbeke niet het geval was.
Assisenjury’s wikken en wegen. Ze zoeken niet naar de makkelijkste weg, maar naar de meest rechtvaardige. Schipperend tussen feit, twijfel en emotie. Met hier maar 1 doel voor ogen: gerechtigheid en eerherstel voor de kinderen, die geen kinderen meer mochten zijn.
