Onnodige behandelingen en zelfs kanker door mammografie? Geloof niet elke bewering die de ronde doet 

Oktober is de actiemaand tegen borstkanker . De nadruk ligt daarbij op het belang van vroegtijdige opsporing, en daarin zijn mammografieën een heel belangrijk instrument. Dat zijn röntgenfoto's van de borst die worden gebruikt om borstkanker vroeg te ontdekken.

Nochtans circuleren op sociale media regelmatig berichten die mammografieën in een slecht daglicht stellen. Veroorzaakt een mammografie zelf kanker? Leidt ze vooral tot foutieve diagnoses en onnodige behandelingen? En heeft Zwitserland mammografieën verboden? We legden drie veelvoorkomende claims voor aan experts.

Op Facebook wordt beweerd dat een mammografie juist borstkanker zou kunnen veroorzaken. Die claim is niet nieuw, maar schetst een verkeerd beeld.

Bij een mammografie wordt röntgenstraling gebruikt. Te veel straling is schadelijk want het kan cellen en DNA beschadigen en zo de kans op kanker vergroten. "Maar de stralingsdosis bij een mammografie is zeer laag, waardoor het risico op stralingsgerelateerde kanker heel klein blijft", zegt dr. Mathieu Goossens van het Centrum voor Kankeropsporing (CvKO).

Ook de manier waarop het onderzoek gebeurt, helpt om de straling laag te houden. "De borst wordt kort  samengedrukt , waardoor er minder straling nodig is", legt prof. dr. Marian Vanhoeij van de Borstkliniek van UZ Brussel uit. Dat kan wel onaangenaam of soms pijnlijk aanvoelen.

In België kunnen vrouwen van 50 tot 69 jaar elke twee jaar gratis een mammografie laten nemen en die leeftijdsgrens is niet zomaar gekozen. "Jonger borstweefsel is namelijk gevoeliger voor straling", legt Goossens uit. Bovendien "levert onderzoek bij andere leeftijden niet per se meer gezondheidswinst op, terwijl de kosten en nadelen wel stijgen", zegt prof. dr. radiologie Chantal Van Ongeval (UZ Leuven).

Een mammografie blijft dus een heel geschikt middel om borstkanker vroeg te ontdekken en de voordelen zijn veel groter dan het kleine risico op straling, benadrukt dr. Goossens. "Het aantal vrouwen bij wie een mammografie tijdig een levensbedreigende kanker opspoort, ligt ongeveer duizend keer hoger dan het aantal vrouwen dat door de straling van het onderzoek zelf kanker zou ontwikkelen."

Kan die straling een bestaande tumor doen groeien? Volgens dr. Goossens niet. "Zo'n lage dosis kan een bestaande tumor niet verergeren. Eens een kankergezwel zich heeft ontwikkeld, groeit het verder door de mutaties die al aanwezig zijn." Ook dr. Van Ongeval  zegt dat er momenteel geen bewijs is dat de lage stralingsdosis van een mammografie een bestaande borstkankertumor sneller doet groeien.

Volgens een bericht op Facebook is de uitslag van een mammografie meestal fout. Vrouwen zouden hierdoor onnodig zware behandelingen krijgen, zoals operaties, chemo of bestraling.

Hierbij worden eigenlijk twee dingen door elkaar gehaald: een vals-positieve  uitslag en overdiagnose. Bij een vals-positieve uitslag lijkt de mammografie iets afwijkends te laten zien. Uit extra onderzoek zoals een echografie of biopsie blijkt dan dat het geen kanker is. Er is in dat geval dus geen kankerbehandeling nodig en er wordt ook geen behandeling gegeven.

Een MRI of echografie wordt vaak als aanvullend onderzoek gebruikt omdat ze erg gevoelig zijn en extra afwijkingen kunnen opsporen. "Maar ze geven ook vaker vals-positieve resultaten en ze zijn duurder", zegt dr. Goossens. Daarom worden ze meestal niet als eerste onderzoek ingezet, maar vooral bij vrouwen met een verhoogd risico op borstkanker of met dicht borstweefsel.

“Vals-positieve resultaten komen dus wel degelijk voor. Hoe vaker vrouwen worden gescreend, hoe groter de kans dat ze minstens één vals alarm krijgen”, zegt dr. Van Ongeval. Een Europese studie schatte die kans na tien screeningsrondes op ongeveer één op de vijf vrouwen. 

"Zo’n vals alarm kan ook gevolgen hebben voor de toekomst, want een flink deel van de vrouwen keert na een vals alarm niet meer terug", zegt dr. Goossens. Volgens dr. Van Ongeval spelen angst en de wachttijd tot verder onderzoek daarbij een belangrijke rol. "Daarom is het belangrijk dat screeningsprogramma's niet alleen zoveel mogelijk kankers opsporen, maar ook het aantal vals-positieve resultaten beperken.

Vals-positieve resultaten komen helaas voor bij bijna elke medische test en zijn nooit volledig uit te sluiten.”

Bij overdiagnose wordt er wél borstkanker gevonden, maar een vorm die waarschijnlijk nooit klachten of gevaar voor de gezondheid zou hebben opgeleverd. Omdat artsen vooraf niet zeker weten hoe een tumor groeit, wordt elke gevonden borstkanker uit voorzorg behandeld.

Daardoor krijgen sommige vrouwen een behandeling die achteraf misschien niet nodig was. "Als we borstkanker ontdekken, weten we niet of de tumor ooit klachten gaat geven. Daarom behandelen we elke borstkanker die we vinden. Sommige vrouwen worden dus mogelijk onnodig behandeld. Hoe vaak dat precies gebeurt, is heel lastig te zeggen", legt dr. Goossens uit.

Toch heeft vroeg behandelen veel voordelen, benadrukt dr. Van Ongeval. "Hoe kleiner de tumor bij ontdekking is, hoe minder ingrijpend de behandeling hoeft te zijn en hoe beter de levenskwaliteit behouden blijft."

Op TikTok  circuleert verder ook de bewering dat Zwitserland het eerste land ter wereld is dat mammografie heeft verboden. Dat klopt niet. 

De verwarring gaat terug op een advies uit 2013 van het Swiss Medical Board . Dat orgaan stelde toen voor om geen nieuwe bevolkingsonderzoeken naar borstkanker op te starten. Het ging om een niet-bindend advies en niet om een verbod op mammografie.

In de praktijk bleven de bestaande screeningsprogramma’s gewoon bestaan. Mammografie wordt in Zwitserland nog steeds uitgevoerd en terugbetaald. In de kantons met een georganiseerd screeningsprogramma worden vrouwen vanaf 50 jaar systematisch uitgenodigd voor een screeningsmammografie.