41 procent van de gedetineerden in Mechelen heeft geen verblijfsrecht in België, zo is te zien in de VRT NWS Pano 'Overbevolkt'. Voor alle gevangenissen gaat het om 3.988 mensen of ongeveer een derde van de totale gevangenispopulatie. Ze mogen niet in België zijn, maar zitten opgesloten in Belgische cellen en kunnen België daardoor ook niet verlaten. Waarom zitten zoveel gedetineerden zonder verblijfsrecht in onze gevangenissen?
Dossier
Waarom zitten zoveel gedetineerden zonder verblijfsrecht in onze gevangenissen?
Lauwke Vandendriessche
Gepubliceerd:
In de gevangenis van Mechelen, waar liefst 41 procent van de gedetineerden illegaal in het land is, ontmoeten we Rachid, een Tunesiër zonder verblijfsrecht. Hij zit al 8 maanden in , naar eigen zeggen 'door een detail'. Volgens de gevangenisdirectie wordt hij inderdaad verdacht van relatief kleine feiten, in vergelijking met veel andere gedetineerden.
Rachids situatie is niet uitzonderlijk: wie geen verblijfsrecht heeft, heeft per definitie ook geen officieel adres, en komt niet in aanmerking voor bijvoorbeeld een elektronische enkelband of een alternatieve straf. Daardoor kunnen mensen zonder verblijfsrecht voor relatief kleine feiten, zoals het stelen van fietsen, toch gedurende lange periodes opgesloten zitten. Dat zet grote druk op het systeem.
Gevangenis in het buitenland?
De federale regering zegt in te zetten op een snellere terugkeer van gedetineerden zonder verblijfsrecht naar hun land van herkomst. Daarbij is er een belangrijk verschil tussen verdachten, veroordeelden die hun straf nog grotendeels moeten uitzitten en veroordeelden die (bijna) aan het einde van hun straf zitten.
Wie geen verblijfsrecht heeft en in voorhechtenis in een Belgische cel zit, blijft daar meestal ook zitten, in afwachting van het verdere onderzoek, proces en eventuele veroordeling.
Wie veroordeeld is en nog een hele celstraf te gaan heeft, zou die in theorie ook in een gevangenis in het land van herkomst kunnen uitzitten. Alleen is zo'n 'tussenstaatse overbrenging' vrij zeldzaam.
In 2025 ging het slechts om 71 personen, een fractie van het aantal mensen zonder verblijfsrecht in Belgische cellen. Dat de cijfers zo laag liggen, komt doordat België bij zo’n overbrenging altijd afhangt van het akkoord van het bestemmingsland, en daar stoot België vaak op een njet.
De FOD Justitie wijst erop dat dossiers wel kunnen worden doorgestuurd, "maar we kunnen het bestemmingsland niet dwingen om de overbrenging effectief te aanvaarden".
Het aantal opgestarte dossiers ligt veel hoger dan het aantal effectieve overbrengingen. 95 procent van de overbrengingen gebeurt naar een EU-lidstaat, overbrengingen naar landen buiten de EU zijn bijzonder zeldzaam. De meeste veroordeelden zonder verblijfsrecht blijven tíjdens hun straf dus in een Belgische cel zitten.
Wat gebeurt er na de gevangenisstraf?
Wanneer die straf bijna is uitgezeten, bekijkt de of verwijdering uit de gevangenis en (gedwongen) terugkeer naar het land van herkomst een optie is. Terugkeer betekent in zo’n geval dat de persoon bij aankomst in het herkomstland opnieuw een vrij persoon is.
De strafuitvoeringsrechtbank (SURB) kan ook beslissen om veroordeelden zonder verblijfsrecht vervroegd vrij te laten met het oog op gedwongen terugkeer. Vroeger kon dat vanaf 6 maanden voor het einde van de straf. Door de recente kan dat nu al vanaf 1 jaar voor het einde van de straf.
In 2025 werden 1.575 gedetineerden zonder verblijfsrecht teruggebracht naar hun land van herkomst, in 2026 waren het er tot en met augustus 1.239.
Dit heeft geen grote impact op de overbevolking in de gevangenissen, want het gaat meestal om mensen die de gevangenis toch binnenkort zouden verlaten. Sommige van die mensen worden rechtstreeks vanuit de gevangenis teruggestuurd, anderen verblijven eerst een tijd in een gesloten centrum.
De meerderheid van de gedetineerden zonder verblijfsrecht wordt, wanneer de straf is uitgezeten, vrijgelaten. Ze krijgen een bevel om het grondgebied te verlaten, omdat terugkeer op korte termijn niet mogelijk is, en belanden vaak opnieuw in de illegaliteit. DVZ zegt dat het die personen blijft opvolgen.
