Welk lot wacht de schrikkelseconde? Wetenschappers stemmen in Parijs over opmerkelijke ingreep in de tijd

Donderdag eindigt in Parijs de 28e Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten. Diezelfde dag wordt ook het lot van de schrikkelseconde beslecht. Want de schrikkelseconde bezorgt steeds meer computerprogrammeurs wereldwijd hoofdbrekens.

Dat zit zo. In 1972 werd voor het eerst een schrikkelseconde ingevoerd om de ultraprecieze tijd die atoomklokken registreren, in lijn te brengen met de werkelijke tijd op aarde. Sinds het ontstaan van onze planeet draait die immers elke dag weer een heel klein beetje trager om zijn as.

Vandaag duurt een dag 24 uur, maar vlak na het ontstaan van de aarde was dat zo'n 10 uur. Ook voor de dinosauriërs duurde een dag nog minder lang dan voor ons vandaag.

Dat heeft onder andere te maken met de aantrekkingskracht van de zon en de maan. Die veroorzaken een "bult" van oceaanwater op het aardoppervlak die de omwenteling afremt.

De aarde draait dus niet precies 'op tijd', maar sleept elke dag een minuscuul beetje meer met de voeten. De ultraprecieze atoomklokken blijven echter zonder genade doortikken. Daarom zijn sinds 1972 al 27 schrikkelseconden ingevoerd, die de dag telkens een seconde langer maken.

De laatste keer gebeurde dat op oudejaar 2016. Zo tikken de atoomklokken opnieuw gelijk met de aarde.

Sinds 1972 is onze samenleving een pak hoogtechnologischer geworden.

Elke nieuwe schrikkelseconde is een uitdaging voor de software waar computers, het internet, gps, de financiële markten, telecommunicatie, stroomnetwerken en satellieten op draaien. Bovendien zit meestal niet veel tijd tussen de beslissing om een schrikkelseconde in te voeren en de uitvoering. Dat is niet vanzelfsprekend voor de IT'ers die de software zo snel nog moeten bijspijkeren.

Niet elk techbedrijf gaat er ook op dezelfde manier mee om. Bedrijven zoals Google rekken de duur van een hele dag met 1 seconde. Andere bedrijven voegen de seconde toe aan een welbepaalde minuut, die dan 61 seconden duurt.

Om de boel nog wat ingewikkelder te maken, heeft de planeet enkele jaren geleden een versnelling ingezet - tegen de gang van zaken in, dus. Daardoor bestaat de kans dat voor het eerst een seconde afgetrokken zou moeten worden, in plaats van toegevoegd. De wetenschappers van het Internationaal Bureau voor Maten en Gewichten (IBMG) schatten die kans op zo'n 30 procent. 

Nog meer hoofdbrekens dus, want niemand weet wat een seconde aftrekken zou doen met al die kritieke apparatuur.

Daarom is in 2022 al afgesproken om tegen 2035 te stoppen met schrikkelsecondes, maar de dreiging van een negatieve schrikkelseconde duwt een en ander in een stroomversnelling. Daarom stemmen de landen op de conferentie in Parijs donderdag over de vraag om er al vanaf 20 mei 2027 mee op te houden.

In de tussentijd staat geen extra schrikkelseconde meer op de planning. In de praktijk zou dat dus het onmiddellijke einde van de schrikkelseconde betekenen.

Niet dat daarna niet meer aan de tijd gesleuteld zal worden. Het probleem wordt alleen een hele tijd uitgesteld.

Het idee is om niet langer met schrikkelseconden te werken, maar de achterstand te laten oplopen tot een schrikkelminuut of zelfs een schrikkeluur. Dan zou niet om de zoveel jaar een seconde toegevoegd moeten worden, maar om de 50 tot 100 jaar een minuut. Een schrikkeluur zou zelfs slechts om de zoveel honderden of zelfs duizenden jaar toegevoegd moeten worden.

Zo'n schrikkeluur klinkt misschien als een nog grotere opdracht, maar dat is het niet per se, zegt Georgette Macdonald, directeur van het Onderzoekscentrum voor Metrologie in Halifax in Canada op de website van Nature. Ze wijst erop dat er landen zijn met een winter- en zomertijd, zoals België. "Daar zijn mensen een tijdsprong van een uur al gewend."

Bovendien, merkt ze op, zal de kwetsbare infrastructuur die vandaag zo afhangt van atoomklokken, er binnen enkele honderden of duizenden jaren helemaal anders uitzien. "Misschien maken we dan niet meer dezelfde overwegingen."