"Coke, ketamine, amfetamines... het kan allemaal geregeld worden": hoe groot is het drugsprobleem in de gevangenissen?

"Cleane coke, gewone coke, ketamine, amfetamines, vloeibare (…): het kan allemaal geregeld worden", getuigt een gedetineerde in VRT NWS Pano. "Ik denk soms dat er meer drugs zijn binnen dan buiten de gevangenis", zegt een andere.

Het fragment toont aan hoe alomtegenwoordig drugs zijn in de gevangenis. Niet alleen in Mechelen, maar in alle gevangenissen.

"Uiteraard zijn drugs een enorm probleem in de gevangenissen: het gros van de gedetineerden is eraan verslaafd", zegt Alain Blancke. Hij heeft al meer dan 30 jaar ervaring in verschillende gevangenissen en is lid van vakbond ACV Openbare Diensten.

Dat er zoveel drugs zijn, hoeft volgens Blancke echter niet te verbazen. "In de gevangenis zitten veel mensen die voor hun opsluiting al kampten met psychische aandoeningen of verslavingsproblematieken. Die behoeften verdwijnen niet plots."

"Als je ze dan dicht bij elkaar zet, in overbevolkte cellen, zonder zinvolle daginvulling, dan worden die problemen alleen maar erger, met agressie en geweld tot gevolg."

Ook het Gevangeniswezen erkent de problematiek. Volgens de overheidsdienst verklaren 2 op de 3 gedetineerden drugs gebruikt te hebben in de samenleving, en gebruikt 1 op de 3 nog steeds tijdens detentie.

"Drugs zetten het leef- en werkklimaat in de gevangenissen onder druk", zegt woordvoerder Kathleen Van De Vijver. "Ze zorgen voor onvoorspelbaar en agressief gedrag tussen gedetineerden onderling, maar ook ten aanzien van personeel. En dan zijn er nog de gezondheidsrisico's en overdosissen."

Geertjan Zuijdwegt, gastprofessor aan de KU Leuven (verbonden aan de leerstoel Detentie, zingeving en samenleving) en al 12 jaar aalmoezenier in Leuven Centraal, stipt nog een belangrijk knelpunt aan.

"Gevangenissen zijn een verzamelbak geworden van allerlei profielen: mensen met verslavingen of met psychosociale problemen. Door besparingen in de geestelijke gezondheidszorg belanden ze allemaal in de gevangenis, terwijl ze er vroeger niet zouden terechtkomen."

Vooral in arresthuizen zoals de gevangenis van Mechelen, waar de meeste mensen op hun proces wachten, is dat "rampzalig", treedt Blancke hem bij. "Mensen worden er gedumpt. Het is er de wet van de jungle."

Drugs worden via allerlei wegen binnen de gevangenis gebracht, maar de meest voorkomende manier is via bezoek, klinkt het bij mensen op het terrein. De journalisten van VRT NWS Pano kunnen dat tijdens hun verblijf in de gevangenis van Mechelen zelf vaststellen.

Zo wordt getoond hoe een bezoekster iets binnensmokkelt voor een gedetineerde, via een zakje chips. Na een naaktfouille wordt er in zijn lichaam meer dan 15 gram drugs aangetroffen, wellicht coke, speed en cannabis.

De gevangene vertelt achteraf dat hij onder druk werd gezet door andere gedetineerden om de producten binnen te smokkelen. "Ik werd bedreigd met mijn gezin en mijn kinderen", zegt hij.

De beelden zijn hard, maar volgens Geertjan Zuijdwegt zijn zulke situaties allesbehalve een uitzondering. "Enerzijds heb je verslaafden die heel ver willen gaan om drugs binnen te krijgen", zegt hij. "Maar er zijn ook gedetineerden die onder druk worden gezet door gevangenen die 'hoger in rang' staan."

Dat gebeurt niet alleen via het bezoek, maar ook bij gedetineerden die een uitgaansvergunning krijgen, en dus tijdelijk de gevangenis onder voorwaarden mogen verlaten. "Ik heb meegemaakt dat mensen zelfs niet naar buiten willen, omdat ze onder druk worden gezet. Dat is nefast voor hun re-integratie."

Naast het binnensmokkelen worden ook drugs over de muren van de gevangenis gegooid. In de Pano is te zien hoe dat in Mechelen gebeurt met tennisballen, soms tot wel 12 keer per maand.

En dan is er nog het gevaar van gevangenispersoneel dat wordt benaderd om drugs binnen te smokkelen. "Bijna alle cipiers worden wel eens aangesproken", zegt Blancke. "Maar ze weten goed wat de gevaren zijn en er is ook een grote sociale controle bij het personeel onderling. Natuurlijk zitten er rotte appels bij, maar het is heel uitzonderlijk."

In onze gevangenissen worden allerlei maatregelen genomen om drugs buiten te houden. Dat gebeurt onder meer met drugshonden, celcontroles, gsm-sweepings, drugsdetectiesystemen en in sommige gevallen ook met naaktfouilles. Wie tegen de lamp loopt, kan een tuchtsanctie en een bijkomende straf krijgen.

Het probleem is dat er door overbevolking en chronische personeelstekorten veel te weinig cipiers zijn om voldoende te kunnen controleren. In de Pano getuigt een cipier dat ze soms horen dat er ergens drugs zijn, maar dat ze niets kunnen doen omdat er te weinig volk is.

Ook Alain Blancke ziet hoe het in sommige gevangenissen niet meer mogelijk is voor het gevangenispersoneel om hun werk goed te doen. "In het arresthuis in Ieper bestaat een team soms uit slechts 6 cipiers, die elk verantwoordelijk zijn voor een afdeling waar tot 60 gedetineerden kunnen zitten. De realiteit is dan dat je gewoon niets kan doen."

Tegelijkertijd zijn de regels rond naaktfouilles verstrengd. "Vroeger was een naaktfouille voor bepaalde mensen standaard na ieder bezoek", duidt Zuijdwegt. "Sinds een jaar of 10 doen ze die enkel nog als er een vermoeden is dat die persoon ook iets misdaan heeft. Het is natuurlijk ook een ingrijpende controlemaatregel."

"Er zijn ook gedetineerden die drugs doorslikken of in hun lichaam opbergen", zegt Blancke. "Dan kunnen cipiers er sowieso niet aan." Inwendige fouilleringen in België mogen enkel nog door politie gebeuren, op bevel van een onderzoeksrechter.

Oplossingen om gevangenissen drugsvrij te houden zijn er quasi niet, zeggen Zuijdwegt en Blancke. "Dan zou je gevangenissen hermetisch moeten afsluiten, zodat er niemand meer binnen of buiten kan", aldus de vakbondsman. "Het is vechten tegen de bierkaai."

In de gevangenis van Mechelen is er sprake van het plaatsen van een net over de binnenkoer, dat het overgooien van drugs moet tegengaan. Ook dat is geen wondermiddel, klinkt het.

"Een net kan ervoor zorgen dat er minder van buiten naar binnen wordt gegooid, maar dan zal het gewoon op andere manieren binnenkomen", zegt Zuijdwegt. "Dat is een kwestie van water dat naar het laagste punt stroomt." Bovendien is het kostenplaatje van zo'n net ook enorm hoog.

Er zijn wel gevangenissen in ons land met drugsvrije afdelingen, met name in Hasselt, Brugge en Ruiselede. "Op deze afdelingen wordt ingezet op hulpverlening en controles, in de vorm van drugstesten", duidt Kathleen Van De Vijver. "Wie er betrapt wordt, riskeert teruggestuurd te worden naar een gevangenis zonder die aanpak."

Toch zijn er maar enkele gevangenissen waar dat vandaag kan, en de wachtlijsten zijn hoog. "Er wordt onderzocht of er middelen zijn om die werking uit te breiden", zegt Van De Vijver.

De woordvoerder van het Gevangeniswezen benadrukt dat er ook wordt ingezet op preventie en begeleiding. "In de helft van de gevangenissen wordt elke inkomende gevangene gescreend op een mogelijke problematiek of hulpvraag. Indien nodig wordt hij of zij doorverwezen naar begeleiding."

"Vanaf 1 december wordt het ook mogelijk om gedetineerden te testen op drugs, met het oog op doorverwijzing naar gepaste hulpverlening", klinkt het nog.

Volgens Alain Blancke begint echter alles met het aanpakken van de overbevolking. "Als die onder controle is, dan zouden we ook meer ruimte hebben om meer met gevangenen aan de slag te gaan. Maar op dit ogenblik zien we het tegendeel, en dat is frustrerend voor het personeel én voor de directie."

"Zolang we de overbevolking niet aanpakken, gaat het niet lukken."

De overvloed aan drugs in de gevangenissen is een verhaal met heel veel componenten. Wat vaststaat, is dat het de gevangenisdirecties en medewerkers overstijgt.

"Het is een verantwoordelijkheid van elk departement dat rechtstreeks of onrechtstreeks een impact heeft op de drugsproblematiek", zegt Kathleen Van De Vijver. "Van de FOD Volksgezondheid tot Justitie, en de deelstaten wat betreft hulpverlening, woonst en werk."

"Onderzoek toont aan dat het ontbreken van een dak boven je hoofd en een inkomen de grootste voorspellers zijn van herval in druggebruik en in criminaliteit. Er is een tekort aan drughulpverlening op maat, en dit zowel in de vrije samenleving als in de gevangenis. Wij betalen daar natuurlijk een prijs voor binnen detentie."