"Het is een negatief verhaal, hé? Ik weet niet direct iets positiefs te bedenken": dat is de conclusie van Bert Vermeulen, directeur van de gevangenis van Mechelen, in de VRT NWS Pano 'Overbevolkt'. Journalisten Lauwke Vandendriessche en Fabian Lefevere kregen 10 dagen bijna onbelemmerde toegang tot de instelling met (ongeveer) 150 gedetineerden voor 84 plaatsen. Overbevolking en drugs vormen de rode draad, de systeemcrisis is compleet. Een blik achter de rauwe realiteit van de meest overbevolkte gevangenis van Vlaanderen.
Overbevolking, drugs, personeelstekort: VRT NWS Pano schetst rauwe realiteit in meest overbevolkte gevangenis van Vlaanderen
Mochten we alles filmen wat we wilden in de gevangenis van Mechelen? Eigenlijk wel, en toch ook weer niet. ’s Nachts mochten we er níét blijven en 1 plek was de hele tijd verboden terrein: de wandeling, waar de gevangenen 1 of 2 keer per dag worden gelucht.
Dat verbod is voor een stuk begrijpelijk. Zelfs de cipiers wagen zich niet meer tussen de zowat 150 gedetineerden. Té weinig personeel. Té veel risico. Breekt een gevecht uit, dan wordt de politie opgetrommeld.
Maar voor de rest? Een bijna onbeperkte toegang. Vroegen we om een celdeur open te maken, dan ging die open. We schoven mee aan in tuchtprocedures of bij consultaties van de psychiater. We spraken met iedereen – van fietsendief tot terrorist. We stonden in de isoleercel (en bleven staan), ook al speelden zich daar onder onze ogen rauwe scènes af. En nogal wat gevangenen wilden herkenbaar hun verhaal doen.
Waarom is de gevangenis van Mechelen een goed voorbeeld?
De gevangenis van Mechelen is de meest overbevolkte gevangenis van Vlaanderen, en 1 van de meest overbevolkte van België. Daarom was daar in april 2026 ook een bezoek van de CTRG (de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen) en het NPM (Nationaal Preventiemechanisme tegen foltering), onafhankelijke organen die toezicht houden op de Belgische gevangenissen en de behandeling van gedetineerden.
Louise Reyntjens van de CTRG noemt de detentieomstandigheden in Mechelen onaanvaardbaar: “Het meest gekende beeld zijn de mensen op een matras op de grond, de zogenoemde grondslapers. Dat gaat rechtstreeks in tegen internationale mensenrechtenstandaarden, want die vereisen dat elke gedetineerde minstens over een eigen bed beschikt. Het toilet staat gewoon in een hoek van de cel. Er wordt wel een laag kamerscherm rond geplaatst, maar dat is volstrekt onvoldoende om enige privacy te bieden. Met als gevolg dat een gedetineerde die naar het toilet gaat, zichtbaar is voor zijn celgenoten.” Volgens internationale mensenrechtenstandaarden is er per gedetineerde minstens 4 vierkante meter leefoppervlakte vereist, exclusief sanitaire ruimtes. Reyntjens: “De meeste cellen in Mechelen zijn 9 vierkante meter groot. Als je daar 3 personen plaatst, van wie 1 iemand op de grond, dan blijft nauwelijks leefruimte over om te bewegen, en wordt die ondergrens van 4 vierkante meter ruim overschreden.”
De gevangenis van Mechelen is een gesloten gevangenis. Dat betekent dat de celdeuren overdag dicht zijn. Voor elke verplaatsing, naar de wandeling, naar een activiteit, naar een opleiding, is een beambte nodig die de gedetineerde begeleidt. Reyntjens wijst erop dat het personeelskader in Mechelen “totaal niet aangepast is aan het aantal gedetineerden dat er vandaag zit. Daardoor worden de activiteiten en opleidingen erg beperkt. Want voor elke beweging is een beambte nodig.”
Een reportage van zo dichtbij was een aantal jaren geleden ondenkbaar geweest. De geesten in het gevangeniswezen zijn de voorbije jaren dan ook sterk geëvolueerd. Er is sprake van een zekere wanhoop. De overbevolking piekt op recordhoogtes, en een structurele oplossing vanuit politiek of gerecht is er nog altijd niet. Ondertussen regent het veroordelingen door een pak Belgische en Europese rechtbanken die de huidige overbevolking – in Mechelen soms met 5 op een cel van 13 vierkante meter – onmenselijk vinden.
De systeemcrisis is compleet, tot grote frustratie van veel mensen die de gevangenissen runnen. Mechelen is op dat vlak exemplarisch. In procenten is het de meest overbevolkte instelling van het land. Met 10 of soms zelfs 20 grondslapers, veel te kleine cellen, een uitgeleefd gebouw uit de 19e eeuw, veel te weinig personeel, amper 6 euro per dag om de gedetineerden te voeden, en ga zo maar door.
Toch geldt Mechelen niet eens als het grootste hell hole van het land. Eén gevangenisdirecteur – niet de man in de uitzending – presteerde het om Mechelen "een gezellige" instelling te noemen. Vergeleken met mastodonten als Antwerpen, Gent of Haren, bedoelde hij. Want gezelligheid is er ver te zoeken. Wat we in 10 dagen zagen, kruipt onder de huid.
Waren jullie bang? Die vraag krijgen we vaak. Het antwoord is: nee, bang niet, onwennig wel. Het voelde niet onveilig, soms werd ook gelachen met de gedetineerden. Maar de spanning is voelbaar aanwezig, de sfeer kan in een vingerknip kantelen. Dat is het gevaarlijkste, vertelde 1 cipier ons. "Als je je te veilig gaat voelen, moet je op je hoede zijn." Velen onder hen vertelden verhalen over hoe ze waren bespuwd of klappen hadden gekregen.
In Mechelen zit van alles: van fietsdieven, tot verkrachters, moordenaars of terrorist. En zo’n 40 procent zonder recht op verblijf in België. Doorheen de hele populatie is er een rode draad: een overrompeling aan verslavingen en psychiatrische stoornissen.
Daar is de gevangenis in Mechelen – en andere gevangenissen evenmin – niet op berekend. De medische verzorging is minimaal, psychiatrische zorg ontoereikend. In Mechelen is geen psychiatrische annex omdat het gros van de inwoners in voorhechtenis zit. Internering gebeurt pas als het wordt uitgesproken.
De psychiater vertelde ons dat hij, om de problemen het hoofd te bieden, veel sneller naar zware, verdovende medicatie grijpt. "Omdat ik weet dat er weinig alternatieven zijn."
Drugsverslaafde gedetineerden die binnenkomen kicken cold turkey af, of ook niet. Want in de Belgische gevangenissen is een bloeiende drughandel. Dat denk je als buitenstaander te weten, tot je ziet hoe diep het probleem zit.
Werkelijk alle drugs zijn hier vlot verkrijgbaar, van alcohol tot speed, coke of ketamine. "Ze gooien ermee naar uwe kop", zegt 1 gedetineerde, die binnen veel meer moeite heeft om clean te blijven dan op straat. Cipiers hollen van het ene naar het andere drugsincident. "Een verloren strijd", noemt 1 van hen het.
Begraaf het idee dat gedetineerden op in de samenleving worden voorbereid. Cursussen en opleidingen vallen stil door het personeelstekort. Een opsluiting in lamentabele omstandigheden wakkert herval alleen maar aan, blijkt uit internationale studies.
We zagen het onder onze ogen gebeuren in de isoleercel – ook al is elke gedetineerde tegelijk ook verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag. Het is een klassiek verhaal: relatief kleine crimineel belandt in de gevangenis, leert er foute mensen kennen en hervalt.
In dit geval gaat het over een jonge gedetineerde, veroordeeld voor (kleinere) drugsfeiten, die vermoedelijk onder bedreiging van andere bewoners drugs binnensmokkelt in de gevangenis. In het cachot wordt hij opnieuw betrapt met drugs, die anaal waren 'opgestoken' – zoals dat heet in het jargon –. Daarop ontstaat een geworstel om ze af te nemen en te verhinderen dat hij die zou inslikken. Die zal later allicht in een extra straf uitmonden.
Net zo veelzeggend was de reactie van 1 van de cipiers achteraf. Die vertelde boudweg dat zoiets geen indruk meer maakt: "We maken het hier elke dag mee". Het personeel dat er wat langer werkt, wordt ongevoeliger en cynischer. Het wereldbeeld wordt wat zwarter.
Misschien is dat een logische reflex van zelfbescherming, maar het betekent ook dat velen er snel de brui aangeven. De helft van het personeel vertrekt na 2 jaar alweer uit Mechelen. Zelfs wij, die er amper 10 dagen bleven, waren met de hele ploeg blij om de claustrofobie van de instelling achter ons te laten.
"Ook wij lopen detentieschade op", zeggen verschillende mensen die er werken, een term die doelt op de psychologische schade die volgt uit vrijheidsberoving. Wie uit idealisme aan de job begint, raakt dat snel kwijt.
Directeur Bert Vermeulen zegt dat hij altijd overbevolking heeft gekend, "maar nog nooit zo erg als nu". En daarbovenop komt de verruwing: Vermeulen ziet almaar jongere gedetineerden, "die de voeling met de samenleving volledig kwijt zijn".
Is er een oplossing voor het probleem? Dat is dé cruciale vraag, en het antwoord is dat er zeker geen pasklare oplossing is. Minder gevangenen, zegt het gevangeniswezen, maar dat is een veeleer praktisch standpunt. Dat volgens anderen weinig rekening houdt met het perspectief van de slachtoffers.
Vanuit de politiek ging de beweging de voorbije jaren in omgekeerde zin: almaar meer mensen werden opgesloten, ook mensen met een kortere straf onder de 3 jaar. Geld voor extra gevangenissen ligt moeilijk. Misschien, denken anderen, moet de voorhechtenis korter, wat betekent dat Justitie sneller uitspraken moet doen.
Het is alsof zo veel maatschappelijke problemen samenkomen, van wachtlijsten in de (psychiatrische) zorg tot migratie en drugs.
Kort samengevat: dit is allerminst een eenduidig verhaal, en het is delicaat om schuldigen aan te wijzen. "Er is geen pasklare oplossing", zegt directeur Bert Vermeulen. Optimistisch wordt hij er niet van. "Het is een negatief verhaal, ik kan zo snel niet iets positiefs bedenken."
Regionaal nieuws uit Antwerpen
Gepubliceerd:
