De nieuwe burgeroorlog in Ethiopië maakt heel wat experts bang voor een domino-effect op de hele regio. Want het land komt nog niet zo lang geleden uit een conflict dat in 2 jaar tijd meer dan een half miljoen mensen het leven kostte. Belangrijker nog, de Rode Zee ligt vlakbij en alle spelers van de oorlog in het Midden-Oosten zijn betrokken bij deze strijd die weinig aandacht krijgt in de internationale publieke opinie.
Breidt de oorlog in het Midden-Oosten zich uit naar Ethiopië?
Vanuit het Ayder-ziekenhuis in Mekele sijpelen onthutsende getuigenissen naar de buitenwereld. Die komen van hulpverleners die de tientallen burgers opvangen die in de zware gevechten zijn terechtgekomen.
"Ze zijn gewond geraakt door zware artillerie, drones en explosieven", vertelt de spoedarts aan een reporter van het Franse persagentschap AFP. Een meisje van 10 heeft geluk gehad, ze ligt in bed met een gebroken been, haar zusje van 6 ligt naast haar met borstwonden.
"Ik speelde met mijn zus toen we door een ontploffing werden geraakt", zegt Betelhem. "Maar mijn mama was zwanger en ze is dood."
Brandhaard Tigray
De opflakkering van het geweld in Ethiopië hing al maanden in de lucht, met oplopende spanningen tussen de regering van premier Abiy Ahmed in Addis Abeba, en het TPLF, het Volksbevrijdingsfront van Tigray.
Het TPLF was bijna 30 jaar aan de macht in heel Ethiopië, tot premier Abiy Ahmed in 2018 met zijn Welvaartspartij overnam. Ahmed was een schijnbaar verzoenende figuur uit de deelstaat Oromia. Voor zijn verzoeningspolitiek kreeg hij ook de Nobelprijs voor de Vrede.
Maar de verzoening was van korte duur. In 2020 brak er opnieuw geweld uit, een zeer bloedig conflict dat 600.000 slachtoffers zou eisen.
Het daaropvolgende vredesakkoord van 2022 kon de onderliggende politieke en etnische spanning niet bedaren, integendeel. Het ging maar om een bestand en de eisen van het TPLF voor meer zelfbestuur werden niet gehoord in de hoofdstad Addis Abeba.
Er brak een periode aan van wantrouwen en wederzijdse beschuldigingen. Beide partijen gingen zich ingraven en zochten bondgenoten.
Het TPLF greep in het voorjaar opnieuw de politieke controle in Tigray en benoemde de hardliner Debretsion Gebremichael, die bij het vorige conflict de regio leidde, tot regionale president.
Coalitie met regionale gewapende groepen
Alles kwam in een stroomversnelling terecht toen het TPLF midden september een coalitie smeedde met 6 andere regionale gewapende groepen. Ze noemden zich de 'Ethiopian People's Forces Alliance for Survival', het Overlevingsverbond.
Want ook in de regio's Oromia, Amhara en Afar bijvoorbeeld, zijn er oppositiegroepen die uit de greep willen komen van de centrale regering. "Een paard van Troje", zo noemt het officiële Ethiopische persagentschap hen.
Dat militaire bondgenootschap begon op 23 september aan wat het een echte revolutie noemde. Er kwamen berichten over artillerievuur en bombardementen. Maar heel veel informatie was er niet, want het TPLF had alle communicatie afgesneden.
De vijandelijkheden speelden zich niet alleen af in Tigray en op de grens met Afar, wat meer naar het zuiden, maar waren er ook explosies te horen in de hoofdstad Addis Abeba.
Zelfs de toeristische plaatsen werden niet gespaard. In Lalibela, waar een van 's werelds meest beroemde rotskloosters staat, moesten buitenlandse toeristen beschutting zoeken. Intussen heeft het regeringsleger al fel gereageerd en de rebellerende troepen ver naar het noorden teruggedreven.
Cruciale speler met sterktes en zwaktes
Ethiopië is een cruciale speler in Afrika. Met een bevolking van 130 miljoen inwoners moet het alleen Nigeria laten voorgaan. Het enorme land van meer dan 1 miljoen vierkante kilometer heeft 80 bevolkingsgroepen. Ook de hoofdzetel van de Afrikaanse Unie is er gevestigd.
Het is een economische speler van wereldformaat en een land met een rijke cultuur van duizenden jaren oud. Maar het heeft minstens een belangrijke strategische zwakte: de toegang tot water.
De kaart van het huidige Ethiopië maakt het al meteen duidelijk: het land heeft geen toegang tot een zeehaven. De Rode Zee is vlakbij, maar daar liggen Eritrea, Djibouti en Somalië tussen.
En dan komt China kijken. China heeft in zijn zoektocht naar grondstoffen en energie in het oosten en midden van Afrika een voet aan de grond gezet in Djibouti. Het heeft daar ook in 2017 zijn allereerste militaire basis in Afrika gebouwd.
Met het oog op Djibouti heeft Ethiopië de banden aangehaald met China. Voor beide landen is het een win-winsituatie. Ethiopië heeft Djibouti dan weer broodnodig om toegang te krijgen tot de wereldhandel. China kan met de spoorlijn vanuit Djibouti via Ethiopië zijn economische en geopolitieke agenda scherp stellen.
Relaties met Eritrea
Ten noorden van Djibouti ligt ook Eritrea aan de Rode Zee, en dat is een veel minder stabiele factor.
Het autoritaire land heeft in de loop van de voorbije decennia het geweer al eens van schouder gewisseld. Het enige doel is de reus Ethiopië klein te houden. Onder de marxistische president en vroegere guerillaleider Isaias Afewerki waren er verschillende grensconflicten met Ethiopië.
Eritrea steunde ook het Tigrese Volksbevrijdingsfront in zijn strijd om meer zelfbestuur. Met de hulp van Eritrea kwam het TPLF zelfs aan de macht in Ethiopië.
Bij de vorige burgeroorlog tussen 2020 en 2022 trok Eritrea dan plots even de kaart van het Ethiopische leger, maar dat was maar tijdelijk. Snel beschuldigde Eritrea Ethiopië ervan om zich met militaire middelen een tweede toegang tot de Rode Zee te verzekeren.
Het huidige conflict heeft de relatie helemaal gekelderd. De diplomatieke relaties zijn opgeblazen en volgens de laatste berichten heeft Eritrea troepen over de grens gestuurd om de rebellen te steunen.
De Nijl afgedamd
Water is ook de inzet van een andere grensruzie. Ethiopië ligt namelijk al jaren met Egypte en Soedan in de clinch over de Grote Renaissancedam op de Blauwe Nijl. Wat begon als een gezamenlijk project, werd uiteindelijk door Ethiopië in eigen handen genomen.
De bouw begon in 2011, en in 2022 werd er voor het eerst commerciële stroom geproduceerd. Een voordeel voor Ethiopië, maar met veel kritiek van vooral Egypte, dat klaagt over de nefaste gevolgen voor de fauna en flora stroomafwaarts en op de landbouw aan de oevers van de Nijl.
Te ingewikkeld?
De grensgeschillen en de interne etnisch-politieke rivaliteit in Ethiopië zijn al lang bekend. Het zijn ingewikkelde problemen waar talloze onderhandelingspogingen niets hebben opgeleverd, omdat bestanden en vredesakkoorden nooit de oorzaken hebben aangepakt.
Als de internationale gemeenschap er mee voor had gezorgd dat het vorige vredesakkoord in 2022 geen wapenstilstand was gebleven, maar het begin van echte onderhandelingen ten gronde, dan zou het conflict misschien niet opnieuw zijn opgelaaid.
De internationale aandacht voor dit conflict blijft ook verbazingwekkend ondermaats. De Afrikaanse Unie heeft het moeilijk om een vuist te maken, omdat haar hoofdzetel in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba is gevestigd.
Westerse landen roepen dan wel op tot kalmte, maar de Verenigde Staten bijvoorbeeld, wijzen vooral het TPLF met de vinger. De Amerikaanse ambassadeur in Ethiopië, Ervin Massinga, zei "ontgoocheld" te zijn over "de slechte beslissing van het TPLF om een groot offensief te beginnen.
Wakker worden
Toch is het dringend tijd dat de internationale beleidsmakers wakker worden, zeggen waarnemers. Dit gaat niet over Ethiopië en de buurlanden alleen. De strijdende partijen krijgen steun van grote regionale spelers die betrokken zijn in de strijd die wél aandacht krijgt: de oorlog in het Midden-Oosten.
Zo verlenen de Verenigde Arabische Emiraten en Ethiopië militaire steun aan de Rapid Support Forces in Soedan. Egypte en Saudi-Arabië zijn bondgenoten van de Ethiopische rebellen en bewapenen in Soedan de andere partij, die van generaal Abdel Fattah al-Burhan. Alles hangt in een fel vervlochten spinnenweb aan elkaar, en dat is gevaarlijk.
De burgeroorlog in Ethiopië blijft voorlopig nog op Afrikaanse bodem. Maar de Rode Zee en de Straat van Bab El Mandeb aan de Rode Zee zijn akelig dichtbij.
