Mogelijk 600.000 slachtoffers in Tigray: een oorlog in Ethiopië veel dodelijker dan die in Oekraïne waar nauwelijks iemand van afweet

Een machtsdiscussie tussen de nationale regering van Ethiopisch premier Abiy Ahmed en het TPLF mondde in november 2020 uit in een brutale oorlog. Tigray, de noordelijkste deelstaat in Ethiopië, werd bijna twee jaar hermetisch afgesloten van de rest van het land en de wereld. Internationale voedselhulp en import van medicijnen naar de regio werden geblokkeerd, internet- en telefoonverbindingen onderbroken, banken gesloten en de pers geweerd. Ondertussen teisterden beschietingen, bombardementen en massa-executies het gebied. Ook troepen van buurland Eritrea en milities van de aangrenzende Amhara-provincie, beiden bondgenoten van het nationale leger, mengden zich in het conflict. Alle betrokken partijen – ook het TPLF – zouden zich volgens VN-onderzoekers schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden waaronder verkrachtingen. 

De oorlog resulteerde in een van de grootste humanitaire rampen van dit moment. De bevolking in Tigray, zo’n zeven miljoen mensen, moest het onderspit delven. Maandenlang konden Tigreërs hun thuisregio niet in of uit en door het afsluiten van telefoonlijnen waren velen niet in staat te communiceren met bezorgde familieleden. De wapenstilstand die op 2 november afgekondigd werd, moet het tij doen keren. Naast het herstel van basisdiensten in Tigray staan ook de hervatting van humanitaire hulp, de terugtrekking van Eritrese en Amhara-troepen en de ontwapening van TPLF-strijders centraal in de overeenkomst.

Emnet Negash had na anderhalf jaar opnieuw telefonisch contact met zijn ouders die in de Tigrese hoofdstad Mekele wonen. “Ik ben opgelucht dat ze nog in leven zijn. Helaas zijn ook familieleden omgekomen, nog anderen raakten gewond”, zegt hij. Negash is doctoraatsstudent fysische geografie aan de Gentse Universiteit en groeide op in Tigray. Samen met een team van medewerkers en professor geografie Jan Nyssen (UGent), die tien jaar in Tigray woonde en werkte, monitort hij het conflict in zijn thuisregio. Aangezien onafhankelijke journalistieke berichtgeving onmogelijk werd gemaakt door de blokkade werkte het team met satellietbeelden en getuigenissen. Ze ontwikkelden een humanitaire atlas met kaarten over veldslagen, luchtaanvallen, vluchtelingenstromen en burgerslachtoffers in Tigray. 

De Gentse onderzoekers berekenden dat de voorbije twee jaar tussen de 380.000 en 600.000 Tigreeërs om het leven kwamen. Het zijn hallucinante cijfers die Olusegun Obasanjo, bemiddelaar van de Afrikaanse Unie bij de vredesonderhandelingen, ook in de mond nam. EU-vertegenwoordiger Josep Borrell sprak zelfs van 800.000 doden, wat de oorlog in Tigray veel dodelijker maakt dan die in Oekraïne. “Toch krijgt de humanitaire crisis in Tigray nauwelijks media-aandacht”, stelt Nyssen vast. De federale autoriteiten houden het bij 80.000 tot 100.000 doden.

“We zijn op de hoogte van 13.000 burgerslachtoffers van massamoorden en bombardementen”, verklaart Nyssen. “Daarnaast sterven nog elke dag kinderen en volwassenen door de gevolgen van de blokkade, zoals ondervoeding en gebrek aan gezondheidszorg. Patiënten die bijvoorbeeld nierdialyse nodig hadden, konden die niet krijgen, want er was geen stroom. En we weten slechts het topje van de ijsberg”, aldus Nyssen. Daarnaast zijn meer dan twee miljoen mensen ontheemd, miljoenen anderen lijden honger en hebben dringend nood aan humanitaire hulp.

Wat is er nu veranderd, 2,5 maand na het akkoord om de vijandelijkheden te staken? Gevechten tussen het overheidsleger en het TPLF zijn gestopt en zoals het verdrag voorschrijft, startten TPLF-strijders vorige week met het inleveren van hun zware wapens. Ethiopië-expert Jan Abbink (Universiteit Leiden) zegt dat die demilitarisering noodzakelijk is voor de erkenning en het voortbestaan van het TPLF. “Enkel zo kan de partij nog een legitieme partner zijn in de toekomst”, aldus Abbink. Daarnaast werden basisdiensten als bankieren, telefonie en elektriciteit in een aantal Tigrese steden deels hersteld en is humanitaire hulp naar de regio hervat. Na 18 maanden zijn er ook opnieuw passagiersvluchten operationeel tussen de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba en de Tigrese steden Mekele en Shire. 

Voor een aantal Tigreërs blijkt de situatie echter amper veranderd. Bepaalde regio’s in de provincie blijven geïsoleerd van de buitenwereld en moeten het nog steeds stellen zonder basisvoorzieningen. De Verenigde Naties melden dat 3.000 hulpkonvooien sinds midden november uitgestuurd werden naar Tigray, maar die betekenen slechts een druppel op een hete plaat. Het tekort aan voedsel en medische zorg in de regio blijft nijpend. “Tigreërs worden met opzet uitgehongerd”, zegt professor Nyssen. “Door een bewust gecreëerde hongersnood wordt een oorlog onder de radar gevoerd. De verantwoordelijkheid ligt bij de regering in Addis Abeba die de touwtjes in handen heeft.” Professor Abbink daarentegen vindt niet dat de concretisering van de beloften in het vredesakkoord talmt. “Het verdrag kwam als een verrassing en is sowieso een grote stap vooruit. Je kan niet meteen dezelfde diensten verwachten als van voor het conflict.”

Negash doet de recente ontwikkelingen af als windowdressing van de Ethiopische overheid om de internationale gemeenschap te misleiden. “Alhoewel banken in Tigray inderdaad opnieuw opengingen in enkele grote steden, zijn geldafhalingen nog steeds onmogelijk door een gebrek aan cash. Daarnaast is de hervatting van commerciële vluchten een stap in de goede richting, maar de aanvoer van voedsel en medicijnen zou prioritair moeten zijn voor alle hulpbehoevenden, vooral in de afgelegen dorpen. Daarenboven ontvingen werknemers in Tigray al 18 maanden geen loon doordat premier Abiy Ahmed de budgetten voor Tigray bevroren houdt”, gaat hij verder.

Het vredesverdrag biedt hoop, maar bezorgt Nyssen en Negash gemengde gevoelens. Zo staat het akkoord de aanwezigheid van Ethiopische militairen toe in Tigray. Volgens Negash is het echter twijfelachtig of Tigreërs dezelfde troepen als beschermers zullen aanvaarden die de afgelopen maanden hun dierbaren afslachtten en verkrachtten.

“Een ander heikel punt zijn de betrokken partijen waarover niet gerept wordt in het vredesverdrag. Eritrese troepen zijn in Tigray op vraag van de Ethiopische overheid en ook milities uit de naburige Amhara-provincie werden gemobiliseerd om versterking te bieden aan het federale leger. Beide bondgenoten voeren nu een eigen gewelddadige bezettingspolitiek”, zegt Nyssen. Negash treedt hem bij: “Zolang de Eritrese en Amhara-soldaten Tigray niet verlaten en gerechtigheid is geschied, blijft een permanente en solide vrede uitgesloten.” Ondanks hun terugtrekking uit Shire, bezetten Amhara-milities nog steeds het westen van Tigray. En ook Eritrese strijders blijven aanwezig in de grensregio, hoewel er berichten binnensijpelen over vertrekkende soldaten.