Is mensen preventief oppakken wettelijk? 5 vragen over nieuwe aanpak in Antwerpen

'Claimers' zijn mensen die op straat slapen en vaak agressief om geld of drugs vragen. Wie al eerder werd aangehouden, komt in Antwerpen in een speciale app terecht. Hiermee kan de politie hen sneller aanhouden, zelfs wanneer ze op dat moment geen overlast veroorzaken.

Ook mensen die nog niet in de app staan, kunnen onder de richtlijn vallen wanneer tegen hen een proces-verbaal wordt opgesteld voor bijvoorbeeld openbare dronkenschap, vechtpartijen of overlast.  

Deze nieuwe maatregel roept heel wat vragen op. Evelien De Pauw, politieonderzoeker aan de Viveshogeschool, beantwoordt ze in onze dagelijke podcast VRT NWS Kwartier. 

Wanneer de politie mensen oppakt, wordt hun dossier overgemaakt aan het parket. Maar volgens Evelien De Pauw worden veel van die zaken geseponeerd, waardoor de betrokkenen vaak opnieuw in dezelfde situatie terechtkomen. "Zo blijft het soms dweilen met de kraan open." 

Volgens haar zoekt de stad met deze maatregel naar nieuwe manieren om aanhoudende overlast aan te pakken. Of mensen preventief maximaal 12 uur opsluiten de juiste oplossing is, betwijfelt ze.  Voor haar is het belangrijker om na te gaan wat er tijdens die 12 uur exact gebeurt.

De Liga voor Mensenrechten plaatst vraagtekens bij de juridische basis van de aanpak. "Een onveiligheidsgevoel geven aan iemand is niet voldoende om bestuurlijk aangehouden te worden", zegt voorzitter Kati Verstrepen. 

"De politie mag wel identiteitscontroles doorvoeren, maar zomaar iemand bestuurlijk aanhouden zonder dat ze effectief overlast plegen, is volgens mij niet wettelijk", zegt ook Evelien De Pauw.

Volgens burgemeester Els Van Doesburg (N-VA) kan het wettelijk wel. "Uiteraard doen wij alles wat binnen onze bevoegdheden en het wettelijk kader valt.

“Als er iemand voor je deur ligt en je er bijna letterlijk overheen moet stappen om je huis binnen te geraken en die persoon weigert zich te verplaatsen, is dat wel degelijk een probleem.

Het idee om overlastplegers tijdens of na een arrestatie naar hulpverlening te verwijzen, schrijft De Pauw niet af. Wel roept het de vraag op of de politie daarvoor de juiste instantie is. "Misschien zijn middenveldorganisaties of de drughulpverlening of straathoekwerkers beter geplaatst om dat te doen." 

Ook wijkplatform 2060 United, dat 40 organisaties uit Antwerpen-Noord verenigt, pleit voor die combinatie van handhaving en hulpverlening. Hoewel de organisatie tevreden is dat de stad de overlast aanpakt, waarschuwt ze dat een arrestatie geen eindpunt mag zijn.  

"Mensen 12 uur opsluiten en hen daarna weer op straat zetten zonder verdere opvolging lost op termijn weinig op." Volgens hen kan een duurzaam resultaat enkel wanneer de arrestatie zorgt voor doorwijzing naar zorg en begeleiding.  

Interventieagenten moeten vaak van de ene oproep naar de andere. Wijkinspecteurs hebben meer ruimte om relaties op te bouwen, maar ook daar ontbreekt er werkkracht. Meer dialoog en begeleiding klinken logisch, maar botsen op de dagelijkse realiteit van het politiewerk.  

"Als onderzoekers pleiten we daar vaak voor, maar we zitten ook maar op ons bureau", erkent De Pauw. "Wanneer je effectief meedraait, merk je dat er vaak weinig ruimte voor is." Om meer in te zetten op begeleiding zijn volgens De Pauw ook aanpassingen in personeel en budget nodig. 

Voor buurtbewoners kan zichtbaar politieoptreden het veiligheidsgevoel verhogen. Voor mensen die herhaaldelijk worden meegenomen, kan het tegenovergestelde gebeuren.  

"Als je constant geviseerd wordt en twaalf uur meegenomen wordt, is dat ook niet echt bevorderlijk om je plaats in de maatschappij terug in te nemen", zegt De Pauw. 

Herhaaldelijke controles kunnen ook het vertrouwen in de politie aantasten. Minder vertrouwen kan betekenen dat mensen minder willen meewerken of informatie delen. "Hoe meer vertrouwen iemand heeft in de politie, hoe meer hij ook meewerkt."