UGent-professor Ignaas Devisch over 'proclamatierel' rond Nathan Cofnas: "Opiniestuk was beter geweest"

"Ik kan hier alleen maar mistroostig van worden, de zaak-Cofnas heeft al meer dan voldoende aandacht gekregen", zegt Ignaas Devisch, professor Filosofie en Ethiek aan de UGent. "De plechtige opening van het academiejaar vandaag wordt nu toch weer overschaduwd door die man."

Devisch verwijst naar de heisa op de proclamatie van de faculteit Letteren en Wijsbegeerte eergisteren. Ere-vicerector Freddy Mortier verwees in zijn toespraak naar de zaak rond 'rassenrealist' Nathan Cofnas. Die onderzoeker werd vorige maand door de UGent preventief geschorst.

Mortier verwees naar de stelling van Cofnas dat er genetische verschillen tussen bevolkingsgroepen zijn op vlak van intelligentie. "Ik heb helemaal geen sympathie voor die stelling, maar ze is een begrijpelijke en zinvolle hypothese binnen een wetenschappelijk debat", zei hij onder meer. "Dat de stelling vals is, moet kunnen worden onderzocht."

Veel studenten stapten op, net als een deel van de genodigden en professoren.

In VRT NWS De ochtend op Radio 1 noemt professor Devisch de proclamatie een fout moment om de controverse rond Cofnas weer op te rakelen.

"Het is een viering voor de inspanningen van studenten die afgestudeerd zijn en de wijde wereld intrekken. Altijd een heel mooi moment. En dan denk ik niet dat je zoiets moet aankaarten, omdat we allemaal al hebben gezien en gehoord hoe gevoelig het is."

Je gaat relatieproblemen toch ook niet aankaarten op de dag van je huwelijk, maakt Devisch de vergelijking. Mortier had een opiniestuk kunnen schrijven, klinkt het. "Het gaat nog niet eens over de inhoud, maar over de timing. Er zijn andere momenten, denk ik dan."

Als Mortier zijn uitspraken bijvoorbeeld op een debatavond had gedaan, dat was voor Devisch geen probleem geweest.

"Een universiteit dient een vrijplaats te zijn waar stellingen over en weer gaan en waar argumenten worden aangeleverd en waar uiteindelijk wetenschap komt bovendrijven als we bewijs vinden voor een bepaalde stelling. En dan moeten we geen onderwerpen uit de weg gaan."

"Je kan het dan grondig oneens zijn met wat iemand aanbrengt, maar dan heb je wél een debat", zegt Devisch. Inhoudelijk gaat de zaak-Cofnas over academische vrijheid en waar de grenzen daarvan precies liggen, zegt Devisch. En dat is een interessant debat. 

Critici zeggen dat Cofnas aan pseudowetenschap doet, het presenteren van opvattingen of praktijken als wetenschappelijk zonder dat ze op een correct wetenschappelijke manier getoetst zijn. Ook het begrip 'academische vrijheid' komt ter sprake. 

"Academische vrijheid komt met een bepaalde verantwoordelijkheid", zegt Devisch. "Die verantwoordelijkheid heeft te maken met het feit dat je een aantal geijkte en afgetoetste methoden gebruikt, dat je de resultaten kenbaar maakt en dat je dat op een transparante manier doet."

Devisch volgt Mortier in de stelling dat er altijd grijze zones zijn tussen wetenschap en pseudowetenschap. "Dat is nu eenmaal zo. Die grijze zones kan je alleen ophelderen door met een bepaalde verantwoordelijkheid in je beroep te staan. Rechters moeten dat doen, journalisten moeten dat doen, andere beroepen ook."

Het is belangrijk om in dit debat het onderscheid te maken met vrije meningsuiting, zegt Devisch. "Vrije meningsuiting wil zeggen dat iedereen om het even wat kan beweren. Maar als je in een bepaald beroep staat, kan je niet om het even wat gaan beweren, want dat beroep vraagt dat je dat op een bepaalde manier doet."

"Een rechter zal geen oordeel vellen zonder de grond van de zaak te leren kennen. Mocht dat wel het geval zijn, zouden we terecht twijfels hebben over de competenties van die rechter. Als wetenschappers op een vergelijkbare manier zouden omgaan met hun vrijheid, zouden we hen terecht ook die kritiek aanwrijven."

"Daarin zit het interessante van het debat. Laten we kijken tot hoever die academische vrijheid gaat en wat precies die verantwoordelijkheid is. En in welke mate die academische vrijheid verschilt van louter vrije meningsuiting."

Ere-vicerector Mortier heeft intussen in de krant De Morgen gereageerd op de commotie. "Ik heb geen sympathie voor Cofnas, het gaat mij om het principe", zegt hij. Hij erkent dat het onderwerp misschien niet gepast was voor een proclamatie.

"Tijdens een proclamatie neem ik graag de tijd om even te redeneren over wat het afgelopen jaar tekende. Hier lag het onderwerp voor de hand. Maar ik heb onderschat hoe gevoelig dat ligt. Had ik dat geweten, dan was ik er nooit over begonnen", zegt hij.

"Ik ben blij dat hij inziet dat dit misschien een slechte keuze is geweest", zegt Devisch.

Minder blij is Devisch met de reactie van Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA). Die noemde de reactie van de studenten tijdens de proclamatie "onbeschoft, laf en dom". 

"Studenten hadden op dat moment geen enkele andere mogelijkheid om weerstand te tonen dan een beetje lawaai te maken en al dan niet de zaal te verlaten", zegt Devisch. De uitspraken van Demir noemt hij "een zeer zware belediging aan het adres van de studenten."

"We zouden eigenlijk blij moeten zijn dat ze weerstand tonen. Er wordt zo vaak geklaagd dat ze geen weerstand zouden hebben. Dan tonen ze het, en krijgen ze er nog eens een verwijt bovenop."

"Universiteiten moeten studenten in staat stellen om voor zichzelf een wereldbeeld op te bouwen, zich te laten confronteren met gedachten. En dan mogen ze best wel wat weerstand bieden tegen wat wij vertellen. Er is niets verkeerds met een beetje protest en argumentatie over en weer."

Volgens Devisch wordt vandaag "op een soort vreemde manier gekeken naar protest, alsof het bijna per definitie verdacht is gemaakt. Wat er in de jaren 60 aan de universiteiten gebeurde, was vele malen feller. Wanneer studenten vandaag dan toch hun mond roeren, lijken ze al meteen in het verdomhoekje te worden geplaatst."

"Uiteraard mogen studenten reageren. Uiteraard moeten ze zelf dan ook een bepaalde mate van kritiek kunnen verdragen, dat spreekt ook. Maar wijzelf, die werkzaam zijn aan de universiteit, moeten er ook weg mee kunnen wanneer vanuit een bepaalde zaal een bepaalde reactie komt."

Toen de studenten de zaal verlieten, merkte Mortier op dat hij gecanceld werd. "Maar niemand is hier gecanceled", zegt Devisch. "Iemand heeft het woord genomen en daar is op gereageerd. Ik vind dat helemaal niet erg."

"Ik vind het ook logisch dat mensen het kenbaar maken als ze dermate beledigd zijn. Laten we kijken hoe dat in het vervolg beter kan. Maar dat hoeft op geen enkele manier een probleem te zijn."

Dat de polemiek rond de zaak-Cofnas opnieuw oplaait, raakt Devisch diep. "Het snijdt in alles waarvoor ik probeer te staan. Er zijn van die momenten waarvan je denkt, waarom moet alle energie weer naar die zaak gaan?"

"Elke dag gebeuren hier zoveel mooie dingen, is er een of andere wetenschappelijke doorbraak op een of ander domein. Dat krijgt dan veel minder aandacht, terwijl mensen dag en nacht bezig zijn om dat te realiseren."

"Eigenlijk had ik geen zin in dit interview. Het moet nogmaals over die ene zaak gaan, terwijl ik zo graag bezig wil zijn met de inhoud van mijn vak en niet telkens weer dat soort van crisissen moeten bespreken."

"Ik hoop nu echt dat het de laatste keer is dat we hier een gesprek over moeten hebben, en dat we weer verder kunnen gaan met positieve zaken."