Warmtepompen als vervanging voor gasketels: wat kosten ze en zijn ze een oplossing voor elk huis?

Anderhalve week geleden raakte bekend dat Fluvius op vraag van de Vlaamse regering werkt aan plannen om zijn lagedrukaardgasnet geleidelijk te ontmantelen. Tegen uiterlijk 2050 zou Vlaanderen klimaatneutraal moeten zijn. Aardgas is een fossiele brandstof, bij de verbranding komt CO2 vrij. Het is dus beter om niet meer te verwarmen of te koken op aardgas. 

Als alternatief valt dan onmiddellijk het woord 'warmtepomp'.

Warmtepompen zijn elektrische pompen die warmte uit de lucht, grond of water onttrekken en via een koudemiddel naar je huis 'pompen'. De warmtepomp perst het koudemiddel samen, waardoor de temperatuur verhoogt en de warmte in huis kan worden gebruikt.

En er zit nogal wat warmte in de omgeving. Zelfs onder de 0 graden Celsius zijn water, lucht en de bodem nog 'warm'. Dat komt omdat we die 0 graden eigenlijk verkeerd hebben vastgelegd. De Zweed Anders Celsius bepaalde bijna 300 jaar geleden het vriespunt van water als nulpunt. Maar ook ijs bevat nog warmte. Pas bij -273,15 graden Celsius, het absolute nulpunt, is er theoretisch gezien geen warmte meer aanwezig.

Een warmtepomp kan dus ook bij temperaturen ver onder nul nog warmte uit de buitenlucht halen. Zelfs -20 graden vormt voor moderne warmtepompen geen probleem.

Een warmtepomp haalt 'warmte' van buiten je huis en verplaatst die dus naar binnen. Ze 'maakt' dus geen energie, maar zoekt ze. Daardoor is een warmtepomp heel efficiënt. Voor 1 kWh stroom levert ze makkelijk 3 kWh warmte. Goede warmtepompen halen zelfs een efficiëntie van 4 tot 5 kWh (in het technisch jargon: een COP4 of 5).

Er gaat gewoon niets verloren in de omgeving: een gascondensatieketel maakt van 1 kWh die hij verbrandt 0,95 kWh warmte. Een stookolieketel en een houtkachel zijn nog wat minder efficiënt.

Een gemiddeld Vlaams huishouden stookt ongeveer 17.000 kWh gas per jaar. Als je diezelfde energie met een warmtepomp plus vloerverwarming wil leveren, heb je 'maar' 4.250 kWh elektriciteit nodig. Tel daarbij de 3.500 kWh stroom die een huishouden jaarlijks verbruikt en je zit aan 7.750 kWh verbruikte energie. Dat is meer dan een halvering van wanneer je op gas zou verwarmen: dan ben je 20.500 kWh energie (gas plus stroom) kwijt.  

Doorgaans is een warmtepomp een pak efficiënter dan zelfs de beste gascondensatieketel. Maar het rendement van een warmtepomp daalt naarmate het temperatuurverschil tussen buiten en binnen groter wordt.  En er is nog een element dat je mee in rekening moet nemen: de energie die je nodig hebt om de elektriciteit voor de warmtepomp te maken, de zogenaamde primaire energiefactor. In Vlaanderen bedraagt die 40%: uit honderd eenheden energie, haal je dus 40 eenheden stroom.

We passen dat toe op een warmtepomp die de warmte uit de grond haalt. Die is heel efficient: voor 1 eenheid stroom haalt ze vier eenheden warmte uit de bodem (technisch: een COP 5). Als het buiten 7 graden is, haalt die warmtepomp met een vloerverwarming dan een rendement van 200 procent (40% van COP5 = COP2). Bij -7 graden valt dat terug naar 120 procent. Als de warmtepomp radiatoren moet voeden, daalt het rendement bij -7 graden naar 85 procent. Ter herinnering: een gasketel heeft dus een rendement van ongeveer 95 procent.

De primaire energiefactor wordt wel beter naargelang je meer hernieuwbare energie verbruikt. Een warmtepomp die 100% op zonnestroom draait, zal sowieso een beter rendement hebben dan eentje die dat niet doet. Maar onze warmtepompen kunnen nu eenmaal niet 100% op zonnestroom draaien. In de winter geeft de zon bijna niet thuis. En precies in die winter moeten de warmtepompen het meeste werk verzetten.

Warmtepompen werken het meest efficiënt op een lagere temperatuur, rond de 35 à 40 graden. Dat is heel anders dan een gasketel die meestal op 60 graden draait. 

Het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap VEKA heeft een eenvoudige test ontwikkeld om te zien of je woning klaar is voor een warmtepomp. Je kan ook zelf controleren of je je huis met een lagere temperatuur opgewarmd krijgt, door de zogenaamde 50-gradentest te doen. 

Dat wil zeggen: stel de aanvoertemperatuur van je gas- of stookolieketel in op maximaal 50°C, bij voorkeur wanneer het buiten koud is, rond de 0 en -5 °C. Zet je thermostaat op 20 à 21°C. Laat je verwarming enkele dagen normaal draaien. Kijk of je woning gedurende die tijd comfortabel 20 à 21°C blijft behouden. 

Als dat lukt, is je woning bijna zeker geschikt voor een warmtepomp. Er zijn effectief meer en meer woningen met oudere radiatoren of convectoren die de test doorstaan.

Neen, je hebt geen vloerverwarming nodig om met een warmtepomp je huis te verwarmen. Maar wat als de 50-gradentest niet lukt? Dan zal je je woning wel goed moeten doorlichten. Beter proberen te isoleren (ramen vervangen bijvoorbeeld of je dak isoleren) is de eerste, logische stap. Maar dat kan behoorlijk wat geld kosten.

Je kan ook extra ingrepen doen om je warmtepomp zo efficiënt mogelijk te laten draaien. Dan komen we bij verwarmingssystemen die op lage temperaturen kunnen werken zoals lagetemperatuurradiatoren of dus vloerverwarming.

Een vloerverwarming aanleggen schrikt veel mensen af: vloer uitbreken, isoleren, vloerverwarming leggen en opnieuw chape en tegels plaatsen kost al snel 15.000 tot 20.000 euro. De warmtepomp verbruikt daarna wel minder elektriciteit, maar de vraag is of die investering opweegt tegen de besparing.

Je hebt 3 types warmtepompen.

Eerst is er de lucht-luchtwarmtepomp. Die haalt warmte uit de buitenlucht en blaast die in je huis. Ze kan ook omgekeerd ingezet worden, als een airco, om je huis af te koelen. Zulke pompen kunnen geen water verwarmen, daarvoor heb je een extra apparaat nodig zoals een warmtepompboiler of gas- of stookolieketel. Je moet dikwijls ook meerdere units inzetten om de ruimtes in je huis te verwarmen.

Er is ook de lucht-waterwarmtepomp. Die haalt warmte uit de buitenlucht, verwarmt daarmee water en kan zo via je radiatoren, convectoren of vloerverwarming je woning verwarmen. Lucht-waterwarmtepompen zijn ook in staat je sanitair water op voldoende hoge temperatuur te brengen en kunnen je huis ook koelen, al zeker via de vloerverwarming.

Tot slot is er de geothermische warmtepomp die warmte uit de grond haalt, via verticale of horizontale boringen in je tuin. Het is het duurste systeem, maar ook het meest efficiënte. De temperatuur van de ondergrond blijft veel constanter dan die van de lucht. Geothermische pompen moeten minder hoge temperatuursverschillen overbruggen. Ze kunnen ook je water verwarmen en je huis efficiënt afkoelen in de zomer.

Belangrijk om te weten: we geven de gemiddelde prijzen weer. Er zijn ook premies te krijgen. De volledige uitleg vind je hier , op de site van de overheid.

De lucht-luchtwarmtepomp heeft een richtprijs van 3.500 euro inclusief plaatsing en btw, voor 1 binnen- en buitenunit. Daar komt 1.500 euro per extra unit bij. Opgepast: bij dit soort pompen verlies je een premie als je je warmtepomp ook als airco wil gebruiken én je nog fossiele brandstoffen (gas, stookolie) in je huis stookt om (water) te verwarmen of te koken.

Voor de lucht-waterwarmtepomp betaal je ongeveer 12.000 euro, inclusief plaatsing en btw. De geothermische warmtepomp is de duurste en kost gemiddeld 22.000 euro, inclusief plaatsing en btw. Een horizontale boring is goedkoper, maar neemt meer plaats in.

Ter vergelijking: een gascondensatieketel kost tegenwoordig rond de 4.000 euro, inclusief btw en plaatsing en is dus een flink stuk goedkoper. Dat doet mensen aarzelen om de overstap te maken.

Warmtepompen draaien op elektriciteit en die is duurder dan aardgas. Zelfs met de aangekondigde Vlaamse en federale taxshift en accijnsverschuivingen is het nog altijd niet zeker dat ze goedkoper zullen draaien dan gascondensatieketels. 

Het wordt dus wachten op het Europese ETS-2-systeem voor we de definitieve omslag zullen zien. Dat systeem legt particulieren en huishoudens vanaf 1 januari 2028 CO2-taksen op voor hun transport en verwarming. Lees: je zal op je gas, stookolie, benzine, diesel voortaan ook CO2-uitstootrechten moeten betalen, net zoals de grootindustrie en energiesector dat al doen. Een gemiddeld huishouden zou dan per jaar 220 euro meer betalen voor zijn gasverbruik.

Samen met de ingrepen van de Vlaamse en federale overheden, zou gas dan per jaar 380 euro duurder worden, terwijl elektriciteit 120 euro per jaar goedkoper wordt. Een verschil van ongeveer 500 euro per jaar. Het is duidelijk: je hebt een hele tijd nodig om de hogere investeringskost van je warmtepomp dicht te rijden. Berekeningen gaan alle kanten uit, maar het kan makkelijk 15 jaar en meer duren, wanneer alle kosten in rekening worden gebracht.

Maar de grotere efficiëntie wordt momenteel dus nog weggeveegd door de hogere stroomprijs. Je kan dat voor een deel oplossen door je warmtepomp te voeden met de stroom van je zonnepanelen en ze slim te sturen: de stroom overdag gebruiken om je boiler op te warmen, die dan 's nachts zijn warmte afgeeft. Met je zonnepanelen of windenergie is je warmtepomp in principe ook 100 procent CO2-vrij. Niet alleen erg efficiënt dus, maar ook goed voor het klimaat.

Zonne-energie is er in de winter natuurlijk amper. Precies wanneer we de warmtepompen het meeste nodig hebben, zijn ze dus minder efficiënt omdat ze grotere temperatuursverschillen moeten overbruggen en de stroomprijzen 's avonds vaak pieken.

Dan moet je overschakelen op gewone netstroom. Dan zit daar natuurlijk ook altijd een stukje gasgemaakte stroom bij, klimaatvriendelijke nucleaire stroom en soms zelfs een deeltje steenkoolstroom vanuit het buitenland. Maar dat is nog altijd een flink stuk beter dan gewoon gas te verbranden.

Warmtepompen zijn een mooie technologie om fossiele brandstoffen te vervangen, maar omdat ze niet voor iedereen geschikt zijn, zijn er ook warmtenetten. Die zijn interessant voor onder meer appartementsblokken waar dikwijls de ruimte ontbreekt om warmtepompen te plaatsen.

Warmtenetten zijn pijpleidingen waardoor geen gas loopt, maar warm water of zelfs stoom. In Scandinavië wordt de techniek al heel lang toegepast. Kopenhagen bijvoorbeeld is één heel groot warmtenet, gevoed door de restwarmte van afvalverbrandingsovens. De stoom van die ovens loopt over een netwerk van tientallen kilometers supergeïsoleerde leidingen de huizen en appartementsblokken binnen.

Ook bij ons liggen er een aantal warmtenetten, gevoed door de restwarmte van fabrieken, afvalverbrandingsovens of zelfs restwarmte uit de grond of riool- en rivierwater. Maar ze kosten behoorlijk wat - je moet er voetpaden en straten voor openbreken - en zijn dikwijls niet goedkoper dan gas. Ook belangrijk om te weten: een warmtenet is niet altijd klimaatvriendelijk. Het hangt allemaal af welke warmtebron men gebruikt.

Bij de discussie over warmtepompen, kregen we ook reacties van mensen met een hout- en pelletkachel. Die gebruikten ze als aanvulling op hun warmtepompen wanneer die bij grote koude de woning toch niet op temperatuur krijgen.

Hout- en pelletkachels stoten wel meer schadelijke stoffen uit dan moderne gascondensatieketels. Zelfs de beste pelletkachel stoot 300 keer meer fijnstof (PM2,5) uit dan een gascondensatieketel, zo blijkt uit cijfers van de Vlaamse Mileumaatschappij VMM. Voor een houtkachel is dat ruim 460 keer meer. Toch beschouwt Europa houtverbranding als een klimaatvriendelijke energiebron, omdat nieuwe bomen de uitgestoten CO2 opnieuw zouden opnemen. Die redenering is omstreden.

Moderne hout- en pelletkachels zijn intussen efficiënter en schoner, maar Vlaanderen voert geen beleid om oude kachels te vervangen en weet zelfs niet hoeveel er in Vlaanderen staan. Een moderne houtkachel kost zo'n 4.000 euro, een pelletkachel ongeveer 5.000 euro. Ook de brandstof is niet gratis: pellets kosten rond 10 cent per kWh. Dat is iets goedkoper dan gas, maar meer dan een warmtepomp.

De reglementering kan nog beter, want een installatie wordt soms nog ernstig bemoeilijkt. De buitenunits van warmtepompen maken wat lawaai en vaak zijn de geluidsnormen in een verstedelijkte omgeving zo scherp dat je ze gewoon niet geplaatst krijgt.

Ook aan de prijs is - zoals hierboven genoemd - nog werk. Zeker voor de elektriciteit moeten onze overheden nog een tandje bijsteken.