De uitstoot van houtverbranding in Vlaanderen stijgt fors, maar de Vlaamse overheid rapporteert aan Europa juist dalende cijfers. Terwijl metingen op het terrein in 2022 een toename van ruim 44 procent tonen, gaf Vlaanderen voor datzelfde jaar een daling van 16 procent door. Door foutieve rapportering en een falend houtkachelbeleid worden de gezondheidsrisico’s onderschat.
Houtkachelbeleid in Vlaanderen faalt: uitstoot door houtverbranding stijgt met 44 procent, overheid meldt daling met 16 procent
Luc Pauwels
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In Vlaanderen zijn sinds de energiecrisis veel meer houtkachels verkocht, met een stijging van 41,6 procent in 2022 en 140 procent tegenover 2019.
Officiële Vlaamse cijfers tonen een daling van de uitstoot door houtkachels, maar metingen op het terrein wijzen op een stijging van meer dan 44 procent van schadelijke stoffen zoals benzo(a)pyreen.
Vlaanderen rapporteert foutieve uitstootcijfers aan Europa door gebrekkige registratie en verouderde meetmodellen, waardoor de gezondheidsrisico’s onderschat worden.
Ook de geleverde hernieuwbare energie door de houtkachels wordt daardoor te laag ingeschat.
Zelfs bij de moderne kachels komt er nog gevoelig meer fijnstof vrij dan bij een gascondensatieketel. Moeten die kachels nu echt weg, of moeten ze blijven, maar dan wel in een properdere vorm?
Een niet onbelangrijke discussie, want het stoken van hout wordt in Europa ook beschouwd als hernieuwbare energie. Vanuit de redenering dat voor elke boom die wordt verbrand, er een nieuwe bij komt. Die nieuwe boom neemt de CO2-uitstoot van de kachels terug op. Er komt dus netto geen CO2 bij, zoals dat wel het geval is met aardgas en aardolie.
Zo gaf Vlaanderen in 2024 aan Europa 3.620 GWh groene warmte uit houtkachels aan. Onze houtkachels zijn daarmee de op 2 na grootste bron van hernieuwbare energie, na de zonnepanelen en de windmolens. 8 jaar geleden waren onze houtkachels zelfs nog de grootste groene energiebron in Vlaanderen, zo ontdekte onze redactie toen.
Het is dus heel belangrijk dat de energie-opbrengst en de uitstoot van de Vlaamse kachels heel goed gemeten worden. En precies daar wringt het schoentje. Want met die meting loopt het fout. Ernstig fout.
Almaar meer houtkachels
Al jaren stijgt de verkoop van hout- en pelletkachels, maar sinds de energiecrisis in 2022 ging het wel heel snel. Toen werden er maar liefst 19.336 houtkachels verkocht: dat was een stijging van maar liefst 41,6 procent ten opzichte van 2021.
In 2023 steeg dat zelfs naar 20.702 verkochte kachels. Dat is maar liefst 140 procent meer dan in 2019.
Almaar minder uitstoot?
Dat almaar grotere kachelpark liet zich voelen. De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) stelde in 2022 een opmerkelijke stijging van de concentraties aan benzo(a)pyreen vast: dat is een schadelijke, kankerverwekkende stof die rechtstreeks te linken is aan houtverbranding.
Nagenoeg alle benzo(a)pyreen dat we in Vlaanderen meten, komt voort uit houtverbranding van kachels bij huishoudens. En die concentratie was in 2022 over alle meetpunten in Vlaanderen met 44 procent gestegen. De oorzaak was volgens de VMM heel duidelijk: de toegenomen houtverbranding bij mensen thuis door de energiecrisis.
Die concentraties zijn de benzo(a)pyreen-deeltjes die de VMM dus echt in haar meetstations op het terrein kan vaststellen. Maar om de uitstoot te rapporteren gebruikt Vlaanderen een wiskundig model. Dat model berekent jaarlijks de zogenoemde 'emissies' of uitstoot van benzo(a)pyreen in Vlaanderen.
Maar als we naar die emissiewaarden kijken, stellen we iets vreemds vast. In 2022, het jaar waarin we massaal kachels beginnen te kopen en de concentraties benzo(a)pyreen de lucht in schieten, rapporteert Vlaanderen een daling van de emissies aan Europa, en geen stijging. Een stevige daling, overigens: de emissies van benzo(a)pyreen gaan met maar liefst 16 procent omlaag.
In 2023, het topjaar in de verkoop van houtkachels, dalen die emissies zelfs nog verder. Nooit eerder waren ze volgens het meetmodel zo laag.
De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM ) nam na het verschijnen van dit artikel in een naschrift afstand van onze interpretaties. Ze wijst erop dat wat betreft de concentraties van benzo(a)pyreen in Vlaanderen we het gemiddelde van het gemiddelde van de zes betrokken meetstations in Vlaanderen moeten nemen, in plaats van de som.
We hebben de gegevens zo aangepast. De aangepaste cijfers veranderen evenwel niets aan de onderlinge verhoudingen tussen de verschillende jaren. De conclusie blijft dus overeind: er blijft een stijging van de concentraties in 2022 met 44 procent, terwijl het wiskundig model van de emissies een daling vertoont van 16 procent.
De VMM is in november jl. gecontacteerd door onze redactie voor een reactie op de onvolkomenheden in het uitstootmodel. Ze wilde niet voor onze camera reageren, enkel schriftelijk. Ze lichtte de gebruikte methode toe, maar gaf ook mee: "De studie waarnaar (sic) je refereert concludeert inderdaad dat enquêtes of andere bevragingsmethodes niet de meest aangewezen manier zijn om het kachelpark en de evolutie ervan gedetailleerd in kaart te brengen."
In december jl. analyseerde de VMM in het Derde Voortgangsrapport over het Vlaams Luchtbeleidsplan de manier waarop het Vlaamse kachelpark in kaart wordt gebracht en wees ook op een aantal ontbrekende elementen die we verder in dit artikel opsommen en concludeerde: "Deze zaken zorgen ervoor dat de onzekerheid op dit emissieresultaat zeer groot is."
Berekening zonder cijfers over grootte kachelpark
Dat doet de wenkbrauwen fronsen. Het wijst erop dat er iets niet klopt met de berekeningsmethode. En dat blijkt ook: de methode is niet gebaseerd op echte getallen. De Vlaamse overheid weet bijvoorbeeld niet hoeveel kachels er in Vlaanderen staan. De verkoop van de kachels is nooit geregistreerd.
Dat bleek al in 2018. De overheid beloofde toen beterschap, maar ook nu nog wordt de verkoop van hout- en pelletkachels niet opgevolgd. De kacheltypes, hun ouderdom, hun energetisch rendement: we hebben er geen enkel zicht op.
Nochtans gaf de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) in 2019 de opdracht het meetmodel te verfijnen, precies om het kachelpark beter in kaart te brengen. Onderzoekers stelden in november hun eindrapport voor, onder de titel: "Ontwikkelen methodologie voor de opvolging van de samenstelling van het kachelpark in Vlaamse huishoudens ".
Een problematisch rapport: de onderzoekers komen tot de conclusie dat er te veel onzekerheden in de methode zitten. Om het kachelpark toch enigszins in kaart te brengen, stellen ze bijvoorbeeld voor om een gewogen steekproef uit te voeren. Daarbij zullen de kachels in een beperkt aantal Vlaamse huishoudens in kaart worden gebracht.
Maar in het rapport duikt meteen een discussie op over de grootte van die steekproef. Uiteindelijk strandt de bevraging op 596 respondenten.
Onderzoekers adviseerden in 2019 de echte verkoopcijfers van houtkachels op te vragen. Vlaanderen ging er nooit op in
In het model zit ook de evolutie van het Vlaamse kachelpark verwerkt. Die is gebaseerd op een enquête van 2011 en de beperkte steekproef van 2019. Die groei werd als norm genomen. Maar tussen 2011 en 2019 was er een grote kalmte op de energiemarkten, met een lage kachelverkoop: het kachelpark groeide amper aan. Dat is wel anders in 2020, 2021, 2022 en 2023, toen de aankoop van kachels echt explodeerde. Maar onze overheid bleef de lage groeinorm van 2019 gebruiken.
Nochtans adviseerden de onderzoekers al in 2019 dat Vlaanderen beter de echte verkoopcijfers van de houtkachels zou opvragen. Maar de Vlaamse overheid is daar nooit op ingegaan.
Berekening zonder cijfers over verstookt brandhout
Vlaanderen weet dus niet hoeveel en welke types kachels er staan. Maar het weet al helemaal niet wat voor soort en hoeveel brandhout of pellets de eigenaars van de kachels verstoken. Want ook de verkoop van het brandhout wordt nergens officieel geregistreerd.
Maar toch probeert Vlaanderen het verstookte brandhout in zijn model te verrekenen. Het gebruikt daarvoor één belangrijke parameter: de gemiddelde dagtemperatuur. De redenering daarbij: hoe lager die dagtemperatuur is, hoe meer er wordt gestookt.
In het jargon spreken ze dan over de zogenaamde graaddagen: dagen waarbij de gemiddelde temperatuur onder de 16° C ligt. Elke gemiddelde graad onder de 16° C wordt verrekend als één graaddag. Een dag met een gemiddelde temperatuur van 15° C is dus goed voor één graaddag, een dag met een gemiddelde temperatuur van 14° C telt er voor 2. Wanneer de gemiddelde dagtemperatuur 0° C bedraagt, heb je er dus in één klap 16 graaddagen bij.
Emissie: wellicht een onderschatting voor nieuwe kachels
Vlaamse Milieumaatschappij, Derde Voortgangsrapport Vlaams Luchtbeleidsplan, december 2025
Dat is meteen de verklaring waarom in het rekenmodel van de Vlaamse overheid de luchtvervuiling van onze houtkachels in 2022 plots met 16 procent naar omlaag dook. 2022 was een veel warmer jaar dan 2021, met veel minder graaddagen. En dus ook minder houtstook. Althans volgens het Vlaamse berekeningsmodel.
Maar dat model heeft dus behoorlijk wat hiaten. De Vlaamse Milieumaatschappij bevestigt in haar Derde Voortgangsrapport over het Vlaams Luchtbeleidsplan van december jongstleden onze inschatting. Op pagina 2 van de bijlagen somt ze kurkdroog op: "Houtverbruik: data zijn niet in overeenstemming met laatste inzichten van VMM".
Lees: het houtverbruik is wellicht hoger dan wordt aangenomen. Een paar lijnen verder is de VMM nog explicieter: "Emissiefactoren: wellicht een onderschatting voor nieuwe toestellen" . De uitstoot van de nieuwe kachels is dus wellicht te laag ingeschat. En de VMM gaat verder: "Samenstelling en leeftijd kachelpark: beperkte kennis" en nog: "Geen gegevens over aankoop nieuwe toestellen". De VMM concludeert: "Deze zaken zorgen ervoor dat de onzekerheid op dit emissieresultaat zeer groot is."
Berekening zonder de kostprijs van houtverbranding
Er is bovendien nóg een element dat de onzekerheid van de resultaten vergroot. Iets waarmee de VMM en het uitstootmodel merkwaardig genoeg geen rekening houden: de kostprijs van de energiebronnen.
Wanneer gas, elektriciteit of stookolie peperduur worden, gaan mensen massaal teruggrijpen naar hout. Zelfs al zitten we dan in een warmer jaar. En laat dit nu net zijn wat er in 2022 gebeurde. Gas en elektriciteit werden peperduur: gasketels, warmtepompen of gaskachels gingen gewoon uit of een graadje lager. Of mensen grepen naar hout- en pelletkachels. Alles wijst erop dat dat in 2022 massaal gebeurde. Alleen is er in het Vlaamse berekeningsmodel niets van te zien.
Biostatisticus Geert Molenberghs van de KU Leuven en UHasselt is heel kritisch."Het model houdt helemaal geen rekening met de lagere kostprijs van het hout in bijvoorbeeld 2022, wat een belangrijke tekortkoming is, uiteraard."
Want hoewel we dus 40 procent meer houtkachels hebben gekocht in 2022 en ook de luchtverontreiniging wijst op ruim 44 procent meer vervuiling door houtstook, daalde de uitstoot volgens Vlaanderen met 16 procent. En in 2023, het topjaar van de verkoop van houtkachels, daalt de uitstoot nog meer, naar een absoluut laagterecord van 915 kg over heel Vlaanderen.
De uitstootwaarden zijn totaal onrealistisch, waardoor de gezondheidsrisico's veel te rooskleurig worden ingeschat
Geert Molenberghs, biostatisticus KULeuven, UHasselt
De Vlaamse Milieumaatschappij erkent in een schriftelijke reactie dat het vooral de graaddagen en de dichtheid van ons gebouwenpark zijn die het houtverbruik bepalen. Dat gemiddelde houtverbruik is in 2019 door het Vlaamse Energie- en Klimaatagentschap (VEKA) in kaart gebracht. Het VEKA erkent dat er sinds 2019 geen nieuwe cijfers zijn.
Molenberghs is er niet over te spreken: "De uitstootwaarden zijn totaal onrealistisch, waardoor de gezondheidsrisico's veel te rooskleurig worden ingeschat."
Uitstoot onderschat, maar ook groene warmte onderschat
Het is niet toevallig dat het Vlaamse Energie- en Klimaatagentschap hier opduikt. Want ook zij gebruiken nagenoeg hetzelfde model van de VMM om de opgewekte energie van de houtkachels aan Europa te rapporteren. En dat scheefgetrokken model heeft ook voor die rapportering ernstige gevolgen: de cijfers zijn gewoon fout.
Tussen 2019 en 2023 bleef de verkoop van houtkachels continu stijgen, tot er maar liefst 140 procent meer kachels werden verkocht. Toch leverde die vijf jaar spectaculaire winst geen sikkepit energiewinst op. Integendeel: volgens het Vlaamse berekeningsmodel leverden die kachels 1% minder groene warmte. In het energiecrisisjaar 2022 was de energie uit houtverbranding bij particulieren de op één na laagste van de voorbije 7 jaar. Terwijl we dus massaal nieuwe houtkachels kochten.
Wanneer je de emissiecijfers en de energiecijfers naast mekaar legt, zie je dat ze bijna een exacte kopie van mekaar zijn. De cijfers van de uitstoot en energieproductie dalen constant tussen 2016 en 2020, in 2021 krijg je een plotse piek om dan nadien in 2022, 2023 en 2024 weer gevoelig te dalen. Beide modellen zijn door de overdreven druk van de graaddagen even fout.
Vlaanderen heeft dus totaal geen houtkachelbeleid: geen cijfers, foute modellen, geen enkele impuls noch sturing om oude kachels te vervangen, geen correcte meting van uitstoot noch energie. Er is niets.
Van de fameuze Green Deal uit 2018 die het Vlaamse kachelpark moest vergroenen, blijft amper nog iets over. Vlaanderen laat het beleid over aan Europa en neemt amper initiatieven om de houtstook onder controle te krijgen.
