Onderzoekers hebben opnieuw aanwijzingen gevonden van verborgen kamers in de tombe van Toetanchamon. Al jaren wordt gedacht dat in een verborgen grafkamer in die tombe de legendarische koningin Nefertiti begraven zou liggen. In 2018 ontkende Egypte nog dat er verborgen kamers zijn in de tombe, nieuw onderzoek verandert dat misschien. "Maar om echte conclusies te trekken is het nog te vroeg", klinkt het.
Ligt Nefertiti dan toch begraven in de graftombe van Toetanchamon? Nieuw onderzoek wijst (opnieuw) op verborgen kamers
Moonray Grunewald
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Onderzoekers vonden opnieuw aanwijzingen voor verborgen kamers in de tombe van Toetanchamon, mogelijk daterend van vóór zijn begrafenis.
Metingen met grondradar en zwaartekracht tonen een gang met puin en 'anomalieën' die op kunstmatige kamers kunnen wijzen, parallel aan de noordwand.
Het blijft onzeker of koningin Nefertiti daar begraven ligt; verder fysiek onderzoek met boringen moet nog goedgekeurd worden door de Egyptische Hoge Raad voor Oudheden.
De onderzoekers, waaronder de bekende Britse egyptoloog Nicholas Reeves, voerden verschillende geofysische metingen uit in en rond de tombe van Toetanchamon, onder meer met een grondradar en zwaartekrachtmetingen. Uit die gegevens blijkt dat er een 2 meter brede gang, opeengepakt met puin, vertrekt vanuit de grafkamer van Toetanchamon naar ergens dieper in de tombe.
Sterker nog: via de zwaartekrachtmetingen zagen ze opnieuw zogenoemde 'anomalieën'. Ofwel structuren die kunstmatige kamers zouden kunnen zijn. "Het zou gaan om structuren met rechte hoeken en een lage dichtheid, die opvallend genoeg parallel staan met de noordwand", klinkt het.
"Samen met onderzoek naar de structuur van de tombe, de grond eromheen en de muurschilderingen, wijzen de gegevens er sterk op dat er een 'verborgen complex' van gangen en kamers bestaat dat dateert van vóór de begrafenis van Toetanchamon", zegt hoofdonderzoeker Mamdouh Eldamaty, archeoloog en voormalig minister van Antiquiteiten in de Egyptische regering.
Vooral 'anomalie 7' is volgens de onderzoekers heel interessant. "Dit zou een kamer kunnen zijn gevuld met objecten", suggereert Ballard. "De kamers lijken niet verbonden te zijn met andere ingangen, wat erop wijst dat – als ze bestaan – ze sinds de oudheid niet meer betreden zijn."
Dat is opmerkelijk. In 2018 was het ministerie van Antiquiteiten nog formeel: "Achter het graf van Toetanchamon in Egypte schuilen geen verborgen ruimtes, laat staan dat de legendarische koningin Nefertiti daar begraven ligt".
Graf van koningin Nefertiti?
Ligt de legendarische koningin Nefertiti dan toch begraven in een van de (mogelijke) verborgen kamers? Dat kunnen de onderzoekers niet met zekerheid zeggen, evenmin of er wel degelijk nog andere kamers zijn. Wel zwengelt het opnieuw de geruchten aan over waar het graf van Nefertiti zich bevindt.
Koningin Nefertiti?
Nefertiti was koningin van de 18e dynastie van Egypte en heerste als grote koninklijke vrouwe aan de zijde van Achnaton, de farao die over Egypte regeerde aan het begin van het Nieuwe Rijk, van 1352 tot 1338 voor Christus, tijdens de Amarna-periode.
Als echtgenote van Achnaton vervulde Nefertiti een belangrijke rol aan het hof. Sterker nog, er zijn zelfs aanwijzingen dat ze samen met Achnaton regeerde. In de Amarna-brieven staat geschreven hoe ze naast hem staat als er politieke besluiten genomen moesten worden. Ook werd Nefertiti regelmatig op dezelfde grootte afgebeeld als Achnaton, wat duidt op een gelijkwaardige status.
Nefertiti's naam betekent 'de schone is gekomen', iets wat soms geïnterpreteerd wordt als een verwijzing naar een niet-Egyptische afkomst. Maar dat werd nooit bevestigd. Ook haar dood is gehuld in mysteries. De oude Egyptenaren stonden bekend om hun nauwgezette documentatie, maar rond het 12e regeringsjaar van Achnaton kwam de naam Nefertiti niet meer voor in de geschriften.
Al jaren gaan de geruchten rond dat de koningin ook begraven werd in de tombe, zeker omdat de egyptoloog Nicholas Reeves dat in 2015 suggereerde. Volgens hem is de tombe van Toetanchamon een raadselachtig graf, omdat het onverwacht klein is voor een koninklijk graf.
Op basis van lijnen en scheuren in de noordwand van de grafkamer, en oude wijzigingen aan de schilderingen in de kamer, suggereerde Reeves dat het een valse muur was, een type dat vaak door oude Egyptische grafbouwers werd gebruikt om andere kamers te verbergen.
Reeves opperde dat de tombe oorspronkelijk een veel groter koninklijk graf was: toen de jonge Toetanchamon onverwacht stierf, werd de ingang vergroot en aangepast voor zijn begrafenis, en werden de diepere gedeelten afgesloten. Het is daar dat het graf van Nefertiti zich moet bevinden.
Alleen kon het onderzoek de hypothese van Reeves nooit bevestigen. Sommige onderzoekers concludeerden dat er wel degelijk kamers aanwezig waren, anderen vonden dat de gegevens niets aan het licht brachten.
Experts zijn voorzichtig
Ook nu zijn experts voorzichtig. "Als de felbegeerde kamers er zijn, is het mogelijk dat ze niet per se een groots koninklijk graf bevatten. Het zouden evengoed opslagruimtes kunnen zijn", waarschuwt Ray Johnson, voormalig directeur van het Epigrafisch Onderzoek aan het Instituut voor de Studie van Oude Culturen in Egypte.
"En als Nefertiti wordt gevonden, zou ze zich in een heel slechte staat kunnen bevinden. Velen denken dat haar schatten zijn hergebruikt voor Toetanchamon", zegt Kara Cooney, egyptologe aan de Universiteit van Californië.
Ook zouden eventuele verborgen kamers beschadigd kunnen zijn door overstromingen, oppert Ballard dan weer. "Het gebied waar het graf zich bevindt, wordt geclassificeerd als woestijn, maar hevige regenval kan er soms plotselinge overstromingen veroorzaken, waardoor graven dreigen onder te lopen. We zouden wel eens veel ingestorte, nogal vochtige kamers kunnen aantreffen", zegt hij.
Archeologen willen boren
Daarom willen de archeologen ook fysiek onderzoek uitvoeren, onder meer door te boren. Ze hebben voorgesteld om een reeks kleine gaten van 7 tot 8 centimeter breed te boren vanaf het oppervlak richting 'anomalie 10'. Aan de hand van robotjes met camera's willen ze zo kijken wat er zich achter de muur bevindt.
Alleen moet dat voorstel eerst goedgekeurd worden door de Egyptische Hoge Raad voor Oudheden. Als het wordt goedgekeurd, kan er in november al geboord worden. Maar die kans is klein. De Egyptische overheid is niet geneigd om boringen toe te staan, omdat het onherstelbare schade zou toebrengen aan de tombe.
