Wat krijg je als je een stokoude gevangenis kruist met de zwaarste afdeling van een woonzorgcentrum?

Een man wordt met een bedlift omhoog getild. Een verpleegkundige geeft een man in een rolstoel een douche. Een 3e man schuifelt in zijn onderbroek met een rollator tussen de bedden op een slaapzaal.

Als je niet goed kijkt, zou je je in een willekeurig woonzorgcentrum kunnen bevinden. Maar de erbarmelijke omgeving, de tralies voor de ramen en de bordeauxrode hoodies van de bejaarden verraden dat we meekijken in een gevangenis. 

Voor de documentaire 'Achter de tralies van de tijd' kreeg regisseur Stijn Geenen toegang tot de vleugel in de gevangenis van Merksplas waar 22 bejaarde gedetineerden opgesloten zitten. In 1,5 uur tijd krijg je soms erg schrijnende toestanden te zien. En toch zijn er goede redenen om te kijken.

Het beeld dat 'Achter de tralies van de tijd' schetst, wijkt af van wat we normaal te zien krijgen in films en reportages over het gevangenisleven. Geen jonge gasten of keiharde bendeleiders, maar wel (heel) oude mensen, vaak met zware fysieke en psychische problemen.

Het zijn voor alle duidelijkheid geen doetjes: seriemoordenaar Renaud Hardy komt vrij prominent in beeld, en ook Claudy Pierret, 'het monster van het Waasland', is te zien. Om maar te zeggen: het is niet omdat ze er oud en hulpbehoevend uitzien, dat ze niet in de gevangenis thuishoren.

Maar oud en hulpbehoevend zijn ze wel degelijk. Hardy lijdt zichtbaar aan de ziekte van Parkinson, die hem kort na de opnames het leven zal kosten. Ook Pierret is intussen overleden. Sommigen zijn incontinent, liggen de hele dag in bed of lijden aan dementie.

"Eigenlijk zijn we een spoedafdeling voor ouderen die in de gevangenis zitten", zegt zorgkundige Koen. "Oudere gevangenen uit het hele land worden naar ons doorverwezen. Wij kunnen er alleen degenen met de hoogste nood uithalen." 

De documentaire roept de kijker expliciet op om de mens achter de crimineel te blijven zien. 

"Er zijn 2 momenten in een leven dat men kwetsbaar is: bij het begin en bij het einde", zegt gevangenisdirecteur Serge Rooman. "Maar als je aan het einde in de gevangenis zit, moeten wij vooral durven om de kwetsbare mens te zien en te doen wat we voor eender welke andere kwetsbare mens zouden doen."

Ook Koen ziet het zo: "Ik ben naar hier gekomen om zorg te geven. Ik kijk naar de mensen, niet naar wat ze hebben gedaan."

Het is geen evidente uitdaging voor de kijker. Bij veel gedetineerden zie ik in de eerste plaats inderdaad oude mannen die naar het einde van hun leven sukkelen in mensonwaardige omstandigheden. Maar bij Hardy en Pierret, van wie ik weet wat ze gedaan hebben, is het moeilijk om dat helemaal te vergeten. Wat niet wegneemt dat ook zij uiteraard recht hebben op een humane leefomgeving om hun straf uit te zitten.

"De vergeetput. Merdeplas." Verpleegster Anneke overloopt de bijnamen die de gevangenis van Merksplas krijgt. Mooi gelegen in het groen, maar helemaal verouderd.

Zo zie je hoe een schoonmaker een vod in een afvoerputje duwt om de stank wat tegen te houden. Maar niet alleen de infrastructuur laat te wensen over: er is budget voor 1 incontinentieluier per gevangene per dag.

"Ik heb nog in een gewoon rusthuis gewerkt, maar dit werk neem ik meer mee naar huis", zegt Koen, terwijl hij een duidelijk palliatieve gedetineerde verzorgt.

"Hier vind ik het moeilijker om afscheid te nemen wanneer de mannen sterven. Ik heb hier zelfs al tranen gelaten. Omdat ze hier alleen sterven in een 'kotteke', want een cel kun je dat niet noemen. De roest bladdert van de verwarming af, de stopcontacten zijn uit de muren getrokken, niemand mag bij hen."

En het beleid weet duidelijk nog niet goed hoe het met die zorgbehoevende gevangenen moet omgaan. In één scène zie je hoe topmensen van verschillende diensten overleggen. Gaat het om zorg – een Vlaamse bevoegdheid – of geneeskunde – op federaal niveau? "Eigenlijk moeten we het warm water uitvinden", is de conclusie.

"Allez, we gaan u niet vergeten", zegt Mathilde Steenbergen, topvrouw van het gevangeniswezen, wanneer ze na een rondleiding weer vertrekt. Daarop stort Anneke in. Voor haar is het de zoveelste keer dat ze hoort dat de situatie zal verbeteren.

Steenbergen neemt haar nog even apart: "We gaan geen valse beloftes doen. Het enige wat ik u beloof, is dat we het meenemen naar Brussel, en dat we echt zullen proberen om er iets aan te doen." Een gevangene die toevallig voorbijkomt, geeft Anneke een schouderklopje.

De documentaire is tegelijk een ode aan Anneke en Koen, maar ook aan de andere personeelsleden en vrijwilligers die zich het lot van de gedetineerden aantrekken. "Ik voel me dikwijls een spreekbuis voor die mensen", aldus Anneke. "En dan krijg ik te horen dat ik te betrokken ben. Dan denk ik: ja, maar wie gaat het anders doen?"

Samen met Koen verzorgt ze de oudere gedetineerden. Tenminste, tijdens de week. In het weekend staat 1 verpleegkundige alleen in voor zowel de 22 zwaar zorgbehoevende als de 430 andere gevangenen in Merksplas. We horen haar eventjes terwijl ze een bedlegerige gedetineerde verzorgt: "Op de wc kunnen wij u niet zetten, dat gaat nu niet. Ge hebt ne pamper aan."

Je hebt ook de mensen van het CAW. Of van de christelijke gemeenschap Sant'Egidio, die Kerstmis komen vieren met de gevangenen, met aan de muur een eenvoudig blad papier waarop iemand met alcoholstift heeft geschreven: "Licht, hoop, vrede, vreugde".

En er zijn Michel en Mo, iets jongere gevangenen die als 'fatik' - een soort hulpje - de verpleegkundigen bijstaan. "Michel is een scharnier. Geen heilige, maar hij staat er wel", vertelt Anneke. "Van 's morgens tot 's avonds draagt hij eten rond, helpt hij gevallen mensen, bemiddelt hij bij vechtpartijen. Hij is een spilfiguur. Je moet het maar willen doen voor 82 cent per uur."

Wanneer Michel vrijkomt, wordt hij dan ook gemist. "Kunnen we geen kilo speed onder zijn bungalow verstoppen en de politie bellen? Dan komt hij wel terug", suggereert een van de gevangenen.

Hij zit misschien niet zo ver van de waarheid: Michel is de buitenwereld ingetrokken zonder werk en zonder uitkering. "Ik kan niet naar het OCMW, dus ik moet op een onofficiële manier aan geld geraken: wat repareren, drugs verkopen, geld vragen aan familie of oude vrienden. Gelukkig doe ik nu wat vrijwilligerswerk, zodat ik niet alleen met druggebruikers in contact kom."

Hij had het eerder in de documentaire al voorspeld. "Het zal niet gemakkelijk zijn. Mijn straf begint pas als ik buiten kom."

Je krijgt sympathie voor Michel, maar het is wrang dat zo'n kwetsbare afdeling zo afhankelijk is van de hulp van een medegevangene. En van verpleegkundigen, bewakers en vrijwilligers die meer doen dan er van hen verwacht wordt. Voor zolang ze het volhouden. Want in een interview achteraf vertelde de directeur dat Anneke en Koen er intussen niet meer zijn.

Kortom: 'Achter de tralies van de tijd' is een harde, maar nodige documentaire. Maker Stijn Geenen en directeur Serge Rooman hoopten er iets mee in beweging te zetten voor een menswaardigere detentie.

Tot op vandaag is dat hen niet gelukt. Alleen al daarom is de documentaire het bekijken waard, zodat ze toch niet voor niets gemaakt is.