"Bijna elk land spioneert": mogelijke spionage bij chipmaker BelGaN is lang geen unicum

"Voortdurend", zegt Kenneth Lasoen, professor inlichtingen en nationale veiligheid aan de universiteit van Antwerpen, in de podcast VRT NWS Het Kwartier. "Nagenoeg iedereen spioneert. Het is een gangbare grap dat dit 'het op een na oudste beroep ter wereld' wordt genoemd (na prostitutie, dat oudste beroep ter wereld wordt genoemd, red.). Kennis is macht, dus er zijn wel veel landen die daarop inzetten om net iets machtiger te zijn via kennis over zowel hun vrienden als hun vijanden."

"Daar kan een heel legitieme reden voor zijn, bijvoorbeeld om je eigen nationale veiligheid en burgers te beschermen, zoals in het geval van België. Maar sommige landen staan er moreel misschien wat minder koosjer in. Zij zijn gewoon uit op voordeel halen door politieke of economische geheimen te stelen. Sommige landen deinzen echt voor helemaal niks terug om aan die informatie te geraken."

In die laatste gevallen verwijst Lasoen vooral naar Rusland en China.

"Veel gebeurt van op afstand, denk aan cyberoperaties", zegt Lasoen. "De Russische ambassade in Brussel bijvoorbeeld heeft in Europa het grootste aantal spionageantennes op zijn dak staan. Dat zegt wel wat."

"Maar het meest klassieke spionagewerk gaat via menselijke bronnen: proberen mensen voor je te laten werken, te manipuleren om hen te dwingen bijvoorbeeld geheimen te stelen." 

"Soms laten ze mensen bepaalde diensten, gevoelige overheidsdepartementen of bedrijven infiltreren om daar heel lang een modelwerknemer te zijn. Maar op een bepaald moment gaan ze dan toch iets ondernemen. Of ze stelen zolang ze daar werken systematisch geheimen en sluizen die door aan hun echte werkgevers."

En er is dus ook de tactiek van de zogenoemde spiegelbedrijven, zoals BelGaN mocht ondervinden. "Chinese bedrijven investeren in Belgische bedrijven, onderzoekscentra of spin-offs, bij voorkeur in kleinere entiteiten die veelbelovende technologieën ontwikkelen, maar met een ontoereikende financiering kampen", waarschuwde de Staatsveiligheid eerder dit jaar nog.

"Op die manier krijgen ze toegang tot een bepaalde technologie. Vervolgens richten ze een spiegelbedrijf op in China dat dezelfde technologie op grotere schaal gaat produceren. Het moederbedrijf wordt daarna, indien mogelijk met winst, opnieuw van de hand gedaan."

"Als je iemand wilt laten spioneren, wordt er gekeken naar 4 motivatiecategorieën", weet Lasoen. "De Amerikanen korten die af met MICE: money (geld), ideology (ideologie), coercion (dwang) en ego. Op basis van een van die factoren proberen ze iemand ertoe te bewegen om te gaan spioneren."

De Russen en Chinezen benaderen op die manier landgenoten in het buitenland. "In eerste instantie zal men dan zeggen: 'Kijk, je bent je moederland nog iets verschuldigd. Zou je niet voor ons willen werken? Want wij worden daar beter van.' Die loyaliteit aanspreken, is een typische manier om mensen aan te spreken om bepaalde dingen te doen die eigenlijk niet zouden mogen."

Moeilijk in te schatten. Het federaal parket telde vorig jaar in elk geval zo'n 15 dossiers die betrekking hadden op spionage. Die trend zet zich volgens het parket ook dit jaar verder. Maar hoeveel zaken daarmee onder de radar blijven, is niet duidelijk.

Spreek je specifiek over Chinese spionage, dan zijn er de laatste jaren wel wat voorbeelden geweest, zo weet Kristof Clerix, onderzoeksjournalist bij Knack, die al ettelijke dossiers heeft volgepend over het thema. 

Hij wijst onder meer naar de recente arrestatie van de Canadese vrouw van Chinese afkomst die stage liep in het militaire hoofdkwartier in Bergen (SHAPE) of naar de verhalen over de banden tussen ex-Vlaams Belang-politicus Frank Creyelman en de Chinese geheime dienst (een onderzoek dat overigens op een sisser afliep).

Ook zijn er in de voorbije jaren veel waarschuwingen geweest over Chinese studenten, zegt Clerix. "Al in 2005 klonk het dat een Leuvense studentenvereniging – de Chinese Students and Scholars Association of Leuven – een dekmantel was voor inlichtingenactiviteiten." 

"Maar toenmalig premier Guy Verhofstadt wilde naar verluidt niet optreden uit vrees voor een diplomatieke rel met China. Ook in de 2 decennia daarna bleken studenten en universiteiten als een rode draad terug te keren in allerhande Chinese spionageaffaires." De VUB, Imec, de universiteit van Louvain-la-Neuve: allemaal hebben ze wel hun Chinese spionageverhalen gehad.

En er zijn ook veel geruchten over hacking door China, maar harde bewijzen zijn daar vaak niet voor, zegt Clerix nog. "Het is uitzonderlijk dat België ook echt met de vinger wijst naar China als het gaat om cyberaanvallen." 

"Enkel de hacking van de FOD Binnenlandse Zaken en de cyberaanval tegen het netwerk van Defensie zijn door Buitenlandse Zaken ooit officieel toegeschreven aan China. Maar dat die hackers werken in opdracht van de Chinese overheid heeft België nooit kunnen bewijzen."

"In eerste instantie denken we altijd aan politieke informatie", zegt Lasoen. "Daarvoor is België een groot doelwit, omwille van de aanwezigheid van de EU in ons land. Ook militaire informatie is interessant, en ook hier is België zeer aantrekkelijk door het hoofdkwartier van de NAVO."

"Maar wat soms een beetje wordt vergeten, is dat sommige landen heel actief uit zijn op de economische geheimen en het wetenschappelijke en economische potentieel in België. We zijn tenslotte nog altijd een kenniseconomie. Er wordt hier veel baanbrekend onderzoek verricht aan universiteiten en bij bedrijven."

"Sommige landen willen bepaalde technologie stelen om daar dan een goedkoop product mee te maken en zelfs met het patent te gaan lopen. Dan hoef je zelf niet te investeren in onderzoek en ontwikkeling."

Nee, of toch niet op die manier, stelt Lasoen. "Die wettelijke bevoegdheden hebben onze inlichtingendiensten niet, tenzij dat in functie is van de voorbereiding van de inzet van defensie in het buitenland. En zelfs dan nog is dat heel beperkt."

"De Staatsveiligheid heeft een paar jaar geleden wel de bevoegdheid gekregen om ook in het buitenland wat meer op zoek te kunnen gaan naar dreigingen tegen onze nationale veiligheid. Maar dat blijft vertrekken vanuit een defensief perspectief en vanuit actuele dreigingen."

"Economische geheimen stelen, dat kan absoluut niet. Dat behoort niet tot de bevoegdheid van de inlichtingendiensten in ons land en is wettelijk gezien verboden."