Meer dan alleen migratie: ook economische zorgen en DDR-nostalgie doen Saksen-Anhalt massaal voor AfD kiezen

Veel van de onvrede in Saksen-Anhalt heeft te maken met de economie. Duitsland zit in een moeilijke economische periode en dat komt extra hard aan in de armste deelstaat van het land. De kloof met West-Duitsland is de voorbije decennia wel kleiner geworden, maar Saksen-Anhalt blijft achterlopen. 

Vooral de stijgende prijzen en hogere energiekosten zijn er sterk voelbaar. De oorlog in Oekraïne speelt daarin een rol. Oost-Duitsland was sterk afhankelijk van goedkoop Russisch gas. Nu dat is weggevallen, voelen inwoners de gevolgen van de oorlog rechtstreeks in hun portemonnee.

Toch strookt het gevoel van economische achteruitgang niet helemaal met de werkelijkheid, zegt Reygaert. "Als je naar de cijfers kijkt, is het er in Saksen-Anhalt nog nooit zo goed aan toe gegaan als vandaag. Sinds de eenmaking in 1990 heeft de deelstaat een enorme ontwikkeling doorgemaakt. De economische groei is fenomenaal."

"Alleen voelt de bevolking dat dus niet zo aan. Het gevoel blijft dat het slechter met hen gaat, en dat de klassieke partijen daar geen antwoord op hebben."

Daarbij leeft ook het gevoel dat Oost-Duitsland na de hereniging vooral het Westen heeft moeten volgen.

De Duitse eenmaking is intussen 36 jaar geleden, maar de erfenis van de DDR speelt nog altijd een rol. Vooral bij een deel van de oudere bevolking leeft nostalgie naar het vroegere Oost-Duitsland. Volgens Reygaert gaat het daarbij vaak om een geromantiseerd beeld.

"Ik hoor vaak een sterk gekleurde nostalgie. Mensen herinneren zich bijvoorbeeld dat gezondheidszorg, gas en elektriciteit betaalbaar waren en dat alles werkte. Wat daarbij vaak wordt vergeten, is dat de DDR een misdaadregime was, met een veel lager welvaartsniveau en zonder politieke vrijheid."

Die nostalgie beperkt zich niet tot mensen die de DDR zelf hebben meegemaakt. Ook jongere AfD-kiezers krijgen dat geromantiseerde beeld mee. "Er leeft een idee van een Oost-Duitsland dat niet te maken had met wat zij vandaag als de nadelen van het Westen zien."

De AfD speelt daar volgens Reygaert bewust op in. "De partij profileert zich sterk als verdediger van een Oost-Duitse identiteit." Dat verklaart ook waarom de pro-Russische houding van de AfD voor sommige kiezers minder problematisch is. "'We hebben zo lang onder de Russen geleefd in de DDR, en toen werkte alles', klinkt het bij hen."

Die bewondering voor het vroegere Oost-Duitsland is soms zelfs zichtbaar in het straatbeeld, merkt Reygaert op. "Ik zag zelfs mensen met namaakvoetbalshirtjes van de DDR lopen."

De eenmaking heeft Oost-Duitsland niet alleen economisch veranderd. Ook op demografisch vlak zijn de gevolgen nog altijd zichtbaar.

De voorbije decennia trokken veel hoogopgeleiden, en mensen die elders betere kansen zagen, naar West-Duitsland. "Wie in Oost-Duitsland overblijft, is niet per se de winnaar van de maatschappij", aldus Reygaert.

De leegloop heeft gevolgen tot op het niveau van dorpen en lokale gemeenschappen. "Sociale structuren en netwerken zijn verzwakt, terwijl de vergrijzing is toegenomen. Dan ben je met steeds minder over. Een gebrek aan maatschappelijke samenhang veroorzaakt mee radicaliteit."

Migratie speelt eveneens een belangrijke rol. "Een deel kiezers heeft het gevoel dat ze haar Duitse identiteit niet meer mag uitdragen. De Duitse vlag wordt volgens dat sentiment 'verdrongen door de regenboogvlag'. Alles wat met multiculturalisme te maken heeft, wordt als verdacht ervaren."

De AfD weet dat soort gevoelens politiek te vertalen. "Ze belooft niet alleen strengere migratieregels, maar presenteert zich ook als verdediger van een traditionele Duitse identiteit."

Toch waarschuwt Reygaert ervoor om het verkiezingsresultaat uitsluitend vanuit migratie te verklaren. "Wanneer ik met inwoners praat, hoor ik vooral: 'We willen verandering'. Als je vervolgens naar die verandering doorvraagt, is dat in de eerste plaats de economie, dan het identitaire en pas dan migratie."

Saksen-Anhalt is overigens een van de deelstaten met het kleinste aandeel inwoners met een migratieachtergrond. Dat heeft zowel historische als economische redenen.

"West-Duitsland was al multicultureel toen in de DDR nog amper tot geen migranten waren. Daar kon of wilde bijna niemand naartoe. Dat verschil in het aantal inwoners met een migratieachtergrond haal je niet zomaar in. Je hebt daar nauwelijks mensen van de derde generatie."

Toen in 2015 vluchtelingen over de Duitse deelstaten werden verdeeld met behulp van een 'verdeelsleutel' (de zogenaamde 'Königsteiner Schlüssel'), werd bovendien rekening gehouden met onder meer het inwonertal en de economische draagkracht. Saksen-Anhalt telt iets meer dan 2 miljoen inwoners en behoort economisch tot de zwakste deelstaten. "Daardoor heeft Saksen-Anhalt maar een relatief klein aantal vluchtelingen opgenomen."

Als economische migrant heeft Saksen-Anhalt ook maar weinig aantrekkingskracht.

Een ander deel van de populariteit van de AfD zit volgens Reygaert in haar anti-establishmenthouding. Voor veel kiezers is de partij een manier om duidelijk te maken dat ze zich niet gehoord voelen door de traditionele partijen.

Dat betekent niet dat al die kiezers zich volledig achter het gedachtegoed van de extreemrechtse partij scharen. "44 procent is gewoon een hele brede laag van de bevolking die om een of andere reden niet tevreden is."

Het beeld van de typische AfD-kiezer is dan ook minder eenduidig dan vaak wordt gedacht. "De partij haalt stemmen uit alle lagen van de bevolking. Mannen zijn wel sterker vertegenwoordigd dan vrouwen, maar dat is altijd zo geweest."

Opvallender is volgens Reygaert de aanwezigheid van jongeren. "Op AfD-bijeenkomsten zie je bijzonder veel jonge mensen. Het leeftijdsgemiddelde ligt lager dan op bijeenkomsten van andere politieke partijen."

Saksen-Anhalt is geen geïsoleerd geval. "Wat er bij deze verkiezingen gebeurt, is een uitvergrote versie van een ontwikkeling die in heel Oost-Duitsland zichtbaar is", vertelt Reygaert. En de AfD groeit niet alleen in het oosten. "Als er vandaag nationale verkiezingen zouden zijn, zou de partij met liefst 27 procent de grootste zijn."

Vraag is of en hoe de Duitse politiek het vertrouwen kan terugwinnen. "Hoe dan ook zal ze het op een andere manier moeten aanpakken. Het moet veranderen, dat hoor je overal. Duitsland moet opnieuw op de rails. Duitsland moet opnieuw het goed draaiende land zijn waar mensen terecht trots op kunnen zijn."

De huidige regering probeert volgens Reygaert al economische hervormingen door te voeren, maar de resultaten daarvan laten op zich wachten. "Onpopulaire maatregelen, zoals het verhogen van de pensioenleeftijd, voel je onmiddellijk, maar de positieve effecten ervan voel je pas achteraf."

Dat maakt het moeilijk om zulke hervormingen te verkopen. "Mensen willen dringend sociaaleconomische hervormingen, maar ze worden boos als die hervormingen pijn doen. Wij zitten in België in exact dezelfde situatie. Alleen kan iemand als Bart De Wever dat met zijn charisma beter verkopen dan Friedrich Merz (de Duitse bondskanselier, red.). Als De Wever zegt: 'We gaan allemaal bloeden en allemaal pijn hebben', denken mensen: 'Hij zal wel gelijk hebben'. Als Merz dat zegt, denken ze: 'Zakkenvuller'."

Hoe Oost-Duitsland er over 10 jaar politiek zal uitzien, vindt Reygaert moeilijk te voorspellen. "Ik zie nu al verkiezing na verkiezing de AfD groeien. Als ik heel logisch en nuchter nadenk, zullen ze ooit wel eens ergens de absolute meerderheid halen."