Vandaag zijn alle ogen gericht op Saksen-Anhalt, een deelstaat met zo'n dikke 2 miljoen inwoners in het oosten van Duitsland. Hier mogen ze vandaag een nieuw deelstaatparlement kiezen. In de peilingen staat de AfD, de extreemrechtse Alternative für Deutschland, op een zucht van een absolute meerderheid en dat is in de na-oorlogse Bondsrepubliek nog nooit gebeurd.
AfD is klaar om geschiedenis te schrijven: hoe kleine deelstaat Duitsland definitief kan veranderen
Terwijl ik dit schrijf in een hotel in Maagdenburg, de hoofdstad van Saksen-Anhalt, verzamelt een paar verdiepingen onder mij het deelstaatbestuur van de CDU, de christendemocraten die momenteel met Sven Schulze de minister-president leveren. Schulze is nog maar sinds januari de leider van de plaatselijke partij. De CDU lanceerde hem als frisse kracht om de AfD in het gareel te houden.
Straks ga ik naar de slotmeeting van de AfD. Zij komen bij elkaar op het grootste plein van de stad. Ze hebben een paar keer van locatie moeten veranderen voor hun 'Familiefeest', zoals ze de verkiezingsmeeting noemen, omdat ze zo'n toestroom aan mensen verwachten.
Het is symbolischer dan het misschien bedoeld is: de oude machtspartij veilig in een zaal van een hotel, de pleinen en straten zijn van de AfD. Achterkamerpolitiek, zoals de AfD dat noemt, versus het volk.
AfD-aanhangers komen een laatste keer samen:
Een absolute AfD-meerderheid is mogelijk
Ook opvallend: er was maanden op voorhand amper nog een hotelkamer te vinden tijdens het verkiezingsweekend: de internationale pers is hier massaal aanwezig.
Ook voor VRT NWS is het de eerste keer dat we deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt live verslaan: de kleine deelstaat in het oosten staat niet echt bovenaan op onze radar. Amper 2,1 van de 85 miljoen Duitsers woont hier.
Dat wij en onze collega's hier massaal zijn, komt door de peilingen. Die laten al jaren een gestage opmars zien van de AfD, zeker in het oosten van Duitsland. Hier in Saksen-Anhalt vertaalt zich dat in de peilingen tot een dikke 40 procent. Dan komt een absolute meerderheid heel dichtbij.
Een absolute meerderheid voor de AfD is onwaarschijnlijk, maar niet uitgesloten
Het is namelijk niet zo dat je 50 procent van de stemmen nodig hebt om een absolute meerderheid te halen, omdat er in Duitsland een kiesdrempel is van 5 procent, net als bij ons. Partijen die dus geen 5 procent halen, tellen niet meer mee. Die procenten gaan van het geheel af, waardoor 'in de 40 procent' kan volstaan.
In de laatste peilingen haalt de AfD de absolute meerderheid niet. "Eerder onwaarschijnlijk, maar niet uitgesloten", is de conclusie van de peilinganalisten. Het zal er vooral van afhangen hoeveel partijen de kiesdrempel halen.
In de laatste peiling zitten zowel de SPD als de Groenen net boven de kiesdrempel. Wordt het voor die partijen een paar procentjes minder, waardoor ze onder de kiesdrempel belanden, en voor de AfD nog wat meer, dan wordt de situatie totaal anders.
De AfD is klaar voor de macht
Het al dan niet halen van de absolute meerderheid wordt ook de harde scheidingslijn tussen deelnemen aan de macht of de oppositie voor de AfD. Tenminste als alle uitspraken, afspraken en logica gevolgd worden. Want rond de partij staat een 'Brandmauer', een cordon sanitaire: geen enkele partij wil met de AfD regeren.
Anderzijds herhaalde de leider van de lokale AfD, Ulrich Siegmund, deze week nog dat hij ook enkel minister-president wil worden met een absolute meerderheid. Het is dus alles of niets.
De partij heeft zich intussen grondig voorbereid op de macht. Er ligt een programma klaar voor wat de partij "de eerste 100 dagen" aan de macht allemaal wil realiseren. Ze willen fors ingrijpen in het onderwijs, bijvoorbeeld, door de schoolplicht af te schaffen.
Ze vinden veel scholen te links of "tegen hen". Ze willen ook alle migranten en vluchtelingenkinderen in aparte klassen, waar ze in de eigen taal onderwijs krijgen, zodat ze klaar zijn om teruggestuurd te worden in plaats van om hier te blijven.
Duitse ziekenhuizen zoeken vaak personeel in het buitenland door de toenemende vergrijzing:
Ze willen alleen nog zeer Duitse cultuur, willen bijvoorbeeld instellingen sluiten die niet Duits genoeg zijn. Willen ook lessen Russisch en minder aandacht voor de Holocaust. Regenboogvlaggen moeten weg. Wapenwetten moeten dan weer losser.
Op migratie hebben ze het over de grenzen dicht, waarbij ze openlijk pleiten voor het omstreden 'remigratie', dus terugsturen van mensen naar herkomstlanden, op basis van zelfs afkomst.
Ze willen bijvoorbeeld zelf terugstuurvluchten naar Afghanistan en Syrië organiseren, vanuit de deelstaat. Wat niet gemakkelijk zal worden, want Saksen-Anhalt heeft geen eigen luchthaven.
Wanneer het goed uitkomt, neemt de partij ook een loopje met de bevoegdheden: niet alles van wat in het '100 dagen'-programma staat, is op deelstaatniveau uitvoerbaar.
Voor wat wel uitvoerbaar is, heeft de partij intussen een batterij vertrouwelingen opgeleid in een soort eigen academie, vertelde Justus Bender, AfD-kenner bij de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung eerder deze week nog aan VRT NWS.
"AfD stemmen ze hier sowieso": Jeroen Reygaert in het Duitse Maagdenburg
Waarom gaat Saksen-Anhalt zo massaal voor de AfD?
Het programma van de AfD wordt steeds radicaler en extremer. Tegelijkertijd kan het in het oosten van Duitsland steeds meer mensen aanspreken. Op zich lijken die 2 in zekere zin elkaar tegen te spreken, want meestal zien we radicaal-rechtse partijen net pogingen doen om 'salonfähiger' te worden om op die manier meer stemmen te winnen.
Niet zo in Saksen-Anhalt. Al is de figuur van Siegmund - in een vorig leven parfumverkoper en antivaxer - dan wel eerder in die richting gecast: de man is altijd goedgeluimd, netjes en je zou hem zo in een popgroep als frontman uitspelen.
"Ik wil mijn thuis van vroeger terug": wordt AfD de grootste in Duitse deelstaat Saksen-Anhalt?
Dat de partij zo goed scoort, heeft ook maar deels met het programma te maken. Er zijn zelfs een pak burgers die zondag hun kruisje bij de AfD willen zetten, die van delen van het programma niet moeten weten. Maar toch willen ze voor de AfD gaan.
'On-te-vre-den-heid' zijn de 5 lettergrepen die de grote aanwas voor de AfD verklaren. "Veel mensen zeggen mij dat ze eigenlijk niet per se voor de AfD willen stemmen, maar dat ze vooral niet voor de andere partijen willen stemmen", vertelt professor Thomas Bockmeier mij, voorzitter van de Handelskamer Halle-Dessau, in het zuiden van de deelstaat. "Ze vinden dat de rest er zo'n potje van gemaakt heeft, dat gelijk welk alternatief beter lijkt."
Duitsland lijkt op dit moment inderdaad een land in crisis. Dat Volkswagen een paar dagen voor de verkiezingen nog eens bevestigt dat het 50.000 extra jobs wil schrappen, er meer ontstekingsmechanismen gevonden worden in de buurt van energiecentrales dan in de gemiddelde Duitse kazerne en de Russen drones bij vliegtuigen op een luchthaven kunnen plaatsen, doet er ook geen goed aan.
'On-te-vre-den-heid' zijn de 5 lettergrepen die de grote aanwas voor de AfD verklaren
De huidige nationale regering van kanselier Merz (CDU) kan daar weinig antwoorden op bieden. Of zo komt het tenminste over. De economische tanker raakt niet zichtbaar, laat staan voelbaar gedraaid.
Hoewel effecten zich altijd pas op langere termijn laten voelen, blijven ook de hervormingen wat steken in gepalaver tussen de coalitiepartijen. Dat leidt ertoe dat Merz en zijn coalitie momenteel zeer onpopulair zijn.
Ze doen zelfs even slecht of slechter dan de vorige regering, onder leiding van Olaf Scholz (SPD). Als je beide samentelt, heeft zowat het hele spectrum klassieke partijen de voorbije jaren geregeerd en er volgens de Duitsers niets van gebakken. Die nationale sentimenten sijpelen dus ook door op deelstaatniveau.
Daarnaast valt het succes van de AfD specifiek in het oosten ook nog op een tweede manier te verklaren. De partij zet sterk in op 'identiteit' en alles wat daarbij hoort. Getuige: de radicale maatregelen op cultureel en onderwijsvlak in hun '100 dagen'-programma.
De AfD wil vooral niet progressief zijn, niet Westers - wat resulteert in een openlijk geflirt met Rusland. Ze staan voor waarden, die volgens hen "nu verboden zouden zijn". Met gerichte maatregelen, zoals het vervangen van regenboogvlaggen door Duitse of het willen veranderen van de slogan van Saksen-Anhalt van "Modern Denken" naar "Deutsch denken" zetten ze dat kracht bij.
Dat ook migratie een rol speelt en het verzet tegen de multiculturele maatschappij, staat buiten kijf. Maar het is zeker niet de enige reden waarom de AfD hier in de peilingen rond de 40 procent scoort.
Hoe moet het met Duitsland verder na zondag?
Dat de nakende overwinning van de AfD Duitsland op zijn kop gaat zetten, is een zekerheid. Ook als ze de absolute meerderheid niet halen, blijft het een overwinning voor extreemrechts, met cijfers die de jaren 30 van de vorige eeuw waardig zijn.
Haalt de partij geen absolute meerderheid, dan dreigt in Saksen-Anhalt grote politieke chaos. Dan moet de CDU, de christendemocraten, met zowat alle andere partijen gaan samenwerken om aan een meerderheid te komen.
De CDU zelf zou op zo'n dikke 20 procent landen, de mogelijke coalitiepartner de SPD zou rond de 8 procent halen, de Groenen rond de 6. De andere stemmen zouden naar Die Linke gaan, de radicaal-linkse partij. Maar ook rond die partij heeft de CDU een 'Brandmauer' gezet: niet met de AfD en niet met Die Linke, klinkt het officieel.
Veel kans dus dat er een soort minderheidsconstructie tot stand komt die dan toch zal moeten hopen op steun van Die Linke. Dat is verre van een stabiele situatie, net in de deelstaat waar een groot deel van de kiezers met de middelvinger stemt, omdat ze de andere partijen geen stabiele factor vinden.
Maar ook op nationaal niveau valt de impact niet te onderschatten. De uitslag hier zal sowieso menig hoofdkwartier in Berlijn op zijn grondvesten doen daveren. "Ik ben de laatste dam tegen een regering met de AfD", zei kanselier Merz bij zijn aantreden vorig jaar.
Als een jaar later de AfD de grootste overwinning boekt bij deelstaatverkiezingen in haar bestaan, als de partij aan de macht zou komen, is de conclusie: de dam hield het niet, integendeel.
Bovendien blijft het succes van de AfD ook niet beperkt tot Saksen-Anhalt of het oosten van Duitsland. Uit de nationale peilingen blijkt dat als het nu zondag Bondsdagverkiezingen zouden zijn, de AfD ook met kop en schouders de grootste zou worden.
Hoe een ferm aangeslagen en qua populariteit aangevreten Merz dat tegen 2029 nog kan veranderen, blijft momenteel een raadsel. Een dam met een breuk, scheurt doorgaans steeds verder uit en Merz' zandzakjes raken maar niet gevuld, om in de eigen beeldspraak van de kanselier te blijven.
Dat er na zondag een winnaar en voor de rest alleen verliezers zullen zijn, is precies wat de AfD al jaren nastreeft. Duitsland wordt stilaan een gepolariseerd land met 2 politieke factoren: de rest en het alternatief. Soms klopt een partijnaam onbewust goed.
