Extreemrechtse AfD wint fors in Saksen-Anhalt: wat nu? "Coalitie vormen wordt problematisch" 

De extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) heeft een verpletterende overwinning behaald bij de deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt, al is ze er niet in geslaagd de absolute meerderheid te behalen. Dat blijkt uit de eindresultaten.

De AfD haalde 43,8 procent van de stemmen. Dat is meer dan een verdubbeling ten opzichte van de vorige deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt in 2021. Toen haalde de partij nog 20,8 procent.

De christendemocraten van de CDU, de partij van bondskanselier Friedrich Merz, volgen op zeer grote afstand, met 17,2 procent. In 2021 haalde de CDU nog 37,1 procent. De sociaaldemocraten van de SPD werden derde met 9,3 procent, een lichte verbetering in vergelijking met de vorige deelstaatverkiezingen. 

Ook Bündnis 90/Die Grünen wist de score iets te verbeteren en haalde 8,9 procent. De linkse partij Die Linke haalt met 8,6 procent een historisch slecht resultaat, maar kan toch nog in het deelstaatparlement blijven. De populistische BSW haalde met 5,3 procent de kiesdrempel en heeft dus ook zitjes in het parlement.

In het deelstaatparlement van Saksen-Anhalt zijn 83 zetels te verdelen. De AfD haalt daar 39 zetels van binnen, net 4 te kort om alleen te kunnen regeren. De CDU moet fors inleveren en houdt nog maar 15 zetels over. De SPD, Die Grünen en Die Linke halen elk 8 zetels, de BSW 5.

De verkiezingen hebben ook een heel grote groep mensen naar het stemhokje gelokt. Volgens de eindcijfers is 77,8 procent van de stemgerechtigde kiezers opgedaagd. Dat is de hoogste opkomst in Saksen-Anhalt sinds de eenmaking van Oost- en West-Duitsland in 1990. Bijna 1,7 miljoen mensen waren stemgerechtigd.

Ter vergelijking: bij de vorige deelstaatverkiezingen in 2021 bedroeg de opkomst slechts 60,3 procent.

"De AfD heeft de laatste dagen alles op alles gezet om een absolute meerderheid te behalen. Dat dat niet helemaal gelukt is, zal een klein beetje zuur zijn. Maar het is wel een ongeziene overwinning voor een extreemrechtse partij in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog", zegt VRT NWS-journalist Jeroen Reygaert vanuit Duitsland.

"Het is nooit gebeurd dat een partij 43 procent haalt bij deelstaatverkiezingen. Zelfs andere partijen raken bij deelstaatverkiezingen amper nog aan 40 procent in het hedendaagse Duitsland. Dat de AfD dit klaarspeelt, bewijst hoe breed die partij in Saksen-Anhalt gedragen wordt".

Hoe dat komt? "Ontevredenheid. Op veel vlakken kan je het in die vijf lettergrepen samenvatten", zegt Reygaert. "Saksen-Anhalt is niet onmiddellijk de meest bloeiende of levendige deelstaat. Waar je ook komt, mensen zijn ontevreden."

"Ze vinden het leven te duur, ze vinden energie te duur, ze vinden dat het economisch niet goed gaat. Ze vinden dat ze niets meer mogen zeggen. Elke reden is goed om hier ongelukkig te zijn."

Saksen-Anhalt is een krimpregio, zegt Wiebke Pittlik, hoofdredacteur van Duitslandweb, het journalistieke gedeelte van de website Duitslandinstituut.nl. "Er is veel vergrijzing, voorzieningen worden minder. En mensen hebben nog steeds het gevoel dat ze achtergesteld zijn ten opzichte van het westen van Duitsland. Voor een deel is dat ook echt zo."

Het is ook iets wat Jeroen Reygaert heel vaak heeft gehoord. "Saksen-Anhalt is een voormalige Oost-Duitse deelstaat. Ze vinden dat ze verplicht verwesterd zijn geworden na de Duitse eenmaking. De AfD speelt heel hard in op dat Oost-Duitse gevoel."

De campagne van lijsttrekker Ulrich Siegmund heeft heel goed gewerkt, zegt Pittlik. "De laatste weken ging de AfD de straat op met de slogan 'Alles wird gut', alles wordt beter, we gaan het mooi maken. Ze beloven dat zij het helemaal anders gaan doen."

"Ook promoot Siegmund een soort terugkeer naar het verleden: 'we krijgen het goeie oude Duitsland terug. Waarmee hij dus ook een Duitsland bedoelt waar geen migranten zijn. De AfD heeft heel goed de emoties kunnen vatten. De onzekerheid, de angst, de onvrede, daar heeft de partij van geprofiteerd."

En dan gaat het niet alleen over migratie. Dat was het grote thema voor de AfD-kiezer, maar voor kiezers in het algemeen was dat de sociale zekerheid, zegt Pittlik.

"Op landelijk niveau was daar de voorbije maanden veel over te doen. De Duitse regering wil de pensioenen hervormen en aan de sociale zekerheid dingen veranderen. En dan zijn mensen bang dat ze de rekeningen niet kunnen betalen."

Pittlik was onlangs in Saksen-Anhalt en zag Siegmund aan het werk in het deelstaatparlement. "Charismatisch was niet meteen het eerste woord dat bij mij opkwam. Hij is een handige verkoper, dat wel. Hij heeft een heel positieve campagne gevoerd en die heeft heel goed gewerkt." 

De AfD wilde een absolute meerderheid om alleen te kunnen regeren, maar komt daarvoor 4 zetels te kort. Ze hebben dus een partner nodig. AfD-lijsttrekker Siegmund ziet het mandaat om te regeren duidelijk als het zijne. Tegelijk zei hij gisteren dat hij op dit moment geen coalitiepartners ziet. 

De regeringsvorming belooft "een gigantisch probleem" te worden, zegt VRT NWS-journalist Jeroen Reygaert. "Op dit moment is geen enkele combinatie mogelijk, zelfs niet met gedoogsteun. Niemand wil met de AfD samenwerken. En zelf wil die partij ook niet echt met anderen samenwerken."

De andere partijen hebben met elkaar ook niet genoeg voor een meerderheid. Dat zou dan een minderheidsregering moeten worden. Maar daar zitten nóg knelpunten. "De CDU, de tweede partij, wil niet met Die Linke samenwerken", zegt Reygaert. "Eventueel zou de CDU nog gedoogsteun kunnen krijgen van Die Linke om samen met de SPD en Die Grünen een minderheidsregering te vormen."

Er is nog een speler, en dat is de kleine populistische partij BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht). "Die combineert standpunten van radicaal links en radicaal rechts. Zij zijn de kingmaker, de beslissende factor. Zij hebben al gezegd dat ze niemand willen steunen, niet de AfD en niet de andere partijen. De BSW wil een expertenregering zonder meerderheden die thema per thema kan bekijken."

Siegmund heeft al gezegd dat hij zich niet met "spelletjes" wil bezighouden, zoals een minderheidsregering. En mocht het niet lukken om een ​​regering te vormen, vindt hij nieuwe verkiezingen ook een mogelijkheid. "In een noodsituatie zouden er gewoon nieuwe verkiezingen komen. Dan zouden we gewoon 50 of 55 procent van de stemmen hebben".

Het nieuwe deelstaatparlement moet binnen 30 dagen bijeenkomen. Dat moet een nieuwe minister-president aanduiden. "Er kunnen 3 stemrondes georganiseerd worden. Maar eerlijk gezegd, volgens mij wordt er geen nieuwe minister-president gekozen. Zoals het er nu naar uitziet, zie ik daar geen mogelijkheid toe", zegt Wiebke Pittlik.

Volgens Pittlik belooft het nog "een spannend spel" te worden de komende maand.  Andere partijen hebben dan wel gezegd dat ze niet willen samenwerken met de AfD, maar blijft dat ook zo?

"De AfD is bewezen extreemrechts, dus de CDU kan niet van die belofte afstappen. Maar er zijn wel mensen binnen die fractie die vinden dat dat toch wel moet. Je merkt in peilingen bij de bevolking ook dat veel mensen vinden dat je de AfD niet buitenspel kan laten staan."

"Misschien gaan mensen van de CDU wel meestemmen voor de kandidaat van de AfD. Daar wordt nu wel op gespeculeerd. De AfD zal ook hard werken om die overlopers in hun kamp te trekken."