Omstreden figuren op topposities en apart onderwijs voor migranten: dit plant AfD na machtsovername in Duitse deelstaat

'De gevaarlijkste man van Duitsland'. Volgens het Duitse magazine Der Spiegel is dat Ulrich Siegmund, de lijsttrekker voor de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) in de Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt.

Daar zien heel wat mensen dat anders. Waar Siegmund ook tijdens de verkiezingscampagne opduikt, overal staan lange rijen voor een handtekening of een foto. Hij toont zich steeds goedlachs en strooit met complimentjes. Volgens peilingen ziet meer dan 40 procent van de kiezers in hem geen gevaar, maar eerder de ideale schoonzoon.

De AfD staat in Saksen-Anhalt op een zucht van een absolute meerderheid. Doordat enkele kleine partijen de kiesdrempel van 5 procent dreigen te missen, kan de AfD mogelijk alleen regeren. Het zou de eerste keer zijn sinds de Tweede Wereldoorlog dat een extreemrechtse partij ergens in Duitsland aan de macht komt.

Achter Siegmunds gemoedelijke voorkomen schuilt een radicaal programma . De AfD wil de huidige openbare omroep schrappen en vervangen door een 'neutraal' alternatief; een 'remigratieoffensief' starten; en minder aandacht besteden aan de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust op school. Kinderen van vluchtelingen en asielzoekers moeten aparte klassen krijgen, net als leerlingen met een beperking.

Ook Russisch moet opnieuw een schoolvak worden, om het contact met Russen te vergemakkelijken en zo de "hetze tegen Rusland" te bestrijden. De AfD wil bovendien de subsidies voor de wereldberoemde kunstschool Bauhaus schrappen, net als die voor heel wat ngo’s.

De AfD in Saksen-Anhalt behoort al jaren tot de radicaalste afdelingen van Duitsland. De 'Verfassungsschutz', de binnenlandse inlichtingendienst, noemt de afdeling "met zekerheid extreemrechts".

Volgens de dienst ondermijnt de partij de grondwet en de democratie. Daarom wordt ze voortdurend in de gaten gehouden. Volgens nationaal AfD-voorzitter Alice Weidel zijn dat praktijken van de 'Stasi', de geheime politie van de voormalige DDR.

Ulrich Siegmund zou als minister-president dan ook meteen de leider van de Verfassungsschutz de laan uitsturen, vervangen door een van zijn getrouwen, en de werking van de inlichtingendienst grondig veranderen. Zo kan hij ook het toezicht op de AfD stopzetten.

Dat zou slechts het begin zijn van een hele reeks veranderingen. "De AfD bereidt zich heel professioneel en concreet voor op een machtsovername, en dat al sinds jaren", vertelt Justus Bender aan VRT NWS. Hij volgt de AfD sinds haar oprichting in 2013 op de voet voor de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung (FAS).

De AfD wil zich van onderuit in het administratieve apparaat nestelen. "Tot 200 ambtenaren komen in aanmerking om vervangen te worden", aldus Bender. Bij die posities gaat het om politieke ambtenaren die bij elke regeringswissel mee vertrekken.

Maar op lagere niveaus zijn er veel vastbenoemde ambtenaren die Siegmund niet zomaar kan ontslaan. Van die vermeende 'deep state' verwacht de AfD heel wat tegenwerking bij het uitvoeren van omstreden besluiten. De partij neemt daarom nu al de vlucht vooruit.

"Siegmund dreigt met tuchtprocedures tegen ambtenaren die weerstand bieden", zegt Bender. Mogelijk veroorzaakt dat ook zodanig veel onrust dat niet weinigen vanzelf vertrekken. Daar komt de komende jaren nog een pensioneringsgolf bij, waardoor veel plaatsen vrijkomen die de AfD probleemloos kan invullen.

Voor die te bezetten posten is de partij naarstig op zoek naar gekwalificeerd personeel. Daarvoor krijgt de plaatselijke afdeling hulp van de nationale partij. Die heeft een 'Schwarz-Rot-Gold-Akademie' (naar de kleuren van de Duitse vlag) opgericht, die in het hele land naar talent zoekt en hen begeleidt.

"Plaatselijke AfD-afdelingen sturen uitmuntende medewerkers naar de academie en krijgen daar bijvoorbeeld les over hoe ze een begroting opmaken of een scherpe politieke toespraak schrijven", schetst de journalist.

Buiten de partij wordt dan weer gezocht naar topjuristen in wording, onder meer in rechts-conservatieve studentenverenigingen. Headhunters moeten buitenstaanders helpen overhalen die twijfelen om voor de AfD te werken. "Dat moet allemaal de professionaliteit van het regeren verhogen."

Waar de partij minder hulp van buitenaf voor nodig zou hebben: in de ministeries. Bender heeft weet van een lijst met kandidaat-ministers, die strikt geheim wordt gehouden. Mogelijk omdat sommige benoemingen de nodige vragen zouden kunnen oproepen.

Een van de kandidaten voor een ministerpost zou Martin Reichardt zijn. Hij is momenteel voorzitter van de AfD in Saksen-Anhalt en was jarenlang actief binnen de extreemrechtse 'Flügel', de inmiddels ontbonden radicaalste fractie van de partij. Deze zomer lekte een foto uit waarop hij een nazigroet lijkt te brengen.

Daarnaast is er vicevoorzitter Hans-Thomas Tillschneider, de auteur van veel radicale passages in het verkiezingsprogramma. Ook hij was lid van de 'Flügel', onderhoudt nauwe banden met de Identitäre Bewegung en loopt hoog op met Rusland.

Onlangs toonde hij in een interview een koffiemok met daarop het embleem van het Russische leger. Volgens Tillschneider kreeg hij die tijdens een reis naar Rusland in 2023 of 2024, dus na de Russische inval in Oekraïne.

Nog opvallender zijn 2 andere mannen uit Siegmunds directe omgeving. Zowel Patrick Harr, fractiewoordvoerder en Siegmunds rechterhand, als de jurist Laurens Nothdurft waren volgens Duitse media actief bij de Heimattreue Deutsche Jugend (HDJ).

Die neonazistische vereniging organiseerde kampen waar jongeren ideologisch en militair werden gedrild volgens de principes van het nationaalsocialisme. De HDJ werd in 2009 verboden.

"Zij spelen nu achter de schermen een grote rol en trekken ook andere extreemrechtse figuren aan. Op verkiezingsbijeenkomsten zie je hun gedachtegoed duidelijk aan hun kleding en gebaren, zoals een Hitlergroet", weet Bender. "In de AfD wordt het lidmaatschap een jeugdzonde genoemd en Siegmund heeft er nooit afstand van genomen. Hij looft hun werk zelfs."

Uit onderzoek van Der Spiegel blijkt ook dat een kandidaat op de AfD-lijst contacten heeft met de 'Artgemeinschaft'. Die organisatie werd in 2023 verboden , omdat ze "sekte-achtig, diep racistisch en antisemitisch" opereert.

Het radicale programma en omstreden personeel doen de AfD-kenner vermoeden dat er met harde hand zal worden geregeerd. Hij verwacht een stijl zoals die van de Amerikaanse president Donald Trump, waarbij wetten worden doorgedrukt en uitgevoerd tot een rechter daar mogelijk een stokje voor steekt.

"Neem nu de afzonderlijke klassen voor vluchtelingenkinderen en leerlingen met een handicap. De kans is groot dat die in strijd zijn met de Duitse grondwet en dat een rechter ze terugfluit", schetst Bender. "Maar tegen die tijd is de schade al aangericht. De kinderen zijn hun vriendjes kwijt en zijn buitengesloten. Dat doet iets met een kind."

Nationaal is de angst voor zo'n AfD-regering groot. Al maanden wordt achter de schermen nagedacht over de vraag hoe de Bondsraad, de senaat van alle Duitse deelstaten, met zo'n lid zou moeten omgaan.

Er circuleren scenario's waarin de geldkraan voor Saksen-Anhalt wordt dichtgedraaid. In het uiterste geval is ook een 'Bundeszwang' mogelijk, waarbij de federale overheid de deelstaat gedeeltelijk onder haar voogdij plaatst.

Volgens de Duitse krant Die Welt en het Britse The Telegraph wordt ook gewerkt aan een plan om te voorkomen dat een deelstaat het transport van materieel en wapens binnen de NAVO over zijn grondgebied zou kunnen blokkeren.

Saksen-Anhalt met zulke maatregelen isoleren, houdt echter ook een groot risico in. "Dat kan gevaarlijk uitpakken, want de AfD kan zich zo opnieuw als slachtoffer presenteren", waarschuwt Bender.

Evengoed haalt de AfD zondag geen absolute meerderheid. Wat dan? Geen enkele partij wil officieel met haar samenwerken, maar toch lonkt de macht. Mogelijk met hulp van enkele christendemocraten die van de CDU overstappen, of met steun van het populistische Bündnis Sahra Wagenknecht. Die partij heeft laten verstaan geen groot probleem te hebben met Siegmund als minister-president.

Zelfs als ze niet zal regeren, heeft de AfD vanuit de oppositie aanzienlijke macht. Naar alle waarschijnlijkheid behaalt ze een 'Sperrminorität', goed voor minstens een derde van de zetels. Daarmee kan de partij wetten blokkeren waarvoor een tweederdemeerderheid nodig is, zoals grondwetswijzigingen en de benoeming van rechters bij het Grondwettelijk Hof. Zo kan ze de regering flink onder druk zetten.

Een voorproefje daarvan is vandaag al te zien in de naburige deelstaat Thüringen, waar de AfD regelmatig politieke chaos veroorzaakt. Dat schrikt kiezers kennelijk niet af. Ondanks een zo mogelijk nog radicaler aanbod staat de partij daar in de peilingen ook bij 40 procent.