Waarom laten pubers zich verleiden tot gevaarlijke online challenges? "Tienerbrein is extra gevoelig voor spanning en beloning"

Waarom zou een tiener afwasmiddel drinken in ruil voor geld? Of met hoge snelheid tegen de richting in rijden? Gevaarlijke online challenges lijken voor volwassenen vaak onbegrijpelijk. Het zijn vooral jongeren die zich ertoe laten verleiden. Volgens ontwikkelingspsycholoog Wim Beyers (UGent) is dat niet toevallig. "Ze zijn in die periode gewoon erg gevoelig voor roekeloos gedrag", vertelt hij in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

De voorbije zomer waren er verschillende voorbeelden van extreem risicogedrag dat zich via sociale media verspreidde. In Ierland en Groot-Brittannië vielen bij 2 zware verkeersongevallen in totaal 12 doden. De incidenten werden in verband gebracht met de zogenaamde 'wrong-way-driving challenge'. Daarbij moet je met hoge snelheid tegen het verkeer in rijden.

Ook in ons land was er ophef over YouTuber ISAE. Hij liet jongeren via livestreams gevaarlijke en vernederende opdrachten uitvoeren in ruil voor geld. De bedragen konden oplopen tot 10.000 euro.

Een deel van de verklaring ligt in de ontwikkeling van het puberbrein, zegt Beyers. "Tijdens de adolescentie zijn jongeren extra gevoelig voor prikkels die te maken hebben met spanning, plezier en beloning. Op datzelfde moment is hun impulscontrole nog volop in ontwikkeling."

"Dat betekent niet dat jongeren geen risico's kunnen inschatten. Wel kunnen de aantrekkingskracht van een spannende ervaring en de mogelijke beloning op bepaalde momenten zwaarder doorwegen dan de langetermijngevolgen. De hele periode van de adolescentie kan als een soort risicoperiode voor dit soort gedrag worden beschouwd."

De ontwikkeling van de hersenen speelt daar een rol in. "De prefrontale hersengebieden, die onder meer helpen om gedrag af te remmen en gevolgen af te wegen, zijn tijdens de adolescentie nog volop in ontwikkeling." Rond de leeftijd van 20 tot 25 jaar zijn die gebieden volgens Beyers veel sterker ontwikkeld.

Maar het zijn niet alleen de hersenen die verklaren waarom jongeren risico's nemen. Ook vrienden spelen een belangrijke rol. "Een jongere denkt al snel: 'Ik moet erbij horen. Ik moet gedrag stellen dat mijn vrienden tof vinden, want dan gaan ze mij ook tof vinden'", zegt Beyers.

Dat is een vorm van groepsdruk, maar niet noodzakelijk in de klassieke betekenis. "Een vriend hoeft een jongere niet letterlijk te overtuigen om iets gevaarlijks te doen. Alleen al het idee dat anderen zullen meekijken of goedkeuren, kan een verschil maken."

Sociale media maken het publiek bovendien veel groter. Jongeren kunnen niet alleen naar gevaarlijke uitdagingen kijken, maar ook zelf een challenge uitvoeren, filmen en online delen. "Het gaat dus niet alleen om kijken naar anderen en daardoor geïnspireerd worden. Het stimuleert jongeren ook om zelf dingen online te zetten en anderen uit te dagen."

Daar komt de aantrekkingskracht van een beloning nog bovenop. Dat kan een like of een reactie zijn, maar ook geld. Bij sommige online challenges worden jongeren eerst voor relatief eenvoudige opdrachten beloond, waarna de opdrachten steeds extremer worden.

"Je begint bijvoorbeeld met milde challenges die misschien niet zo gevaarlijk zijn of alleen gevolgen hebben voor jezelf. Vervolgens worden ze geleidelijk zwaarder. Je moet volhouden, want dan krijg je uiteindelijk een grote prijs", zegt Beyers.

Ook algoritmes spelen een rol. Wie veel naar een bepaald soort filmpjes kijkt, krijgt op sociale media vaak meer gelijkaardige content te zien. "Als je één keer veel tijd besteedt aan een van die roekeloze uitdagingen, zal je de volgende keer dat je naar YouTube of een ander kanaal gaat, meer van dat soort uitdagingen te zien krijgen." Dat kan volgens Beyers een versterkend effect hebben: jongeren zien meer van hetzelfde, raken opnieuw geïnteresseerd en krijgen vervolgens opnieuw prikkels om mee te doen.

Ouders kunnen hun kinderen volgens Beyers daarom beter niet simpelweg verbieden om naar bepaalde video's te kijken of met bepaalde vrienden om te gaan. "Als ouder zeggen wat je kind niet mag doen, zal bij de meeste jongeren net rebellie oproepen."

Beter is het om het gedrag zelf bespreekbaar te maken. Ouders kunnen uitleggen waarom een challenge gevaarlijk is en vooral helpen om verder te kijken dan de spanning van het moment.

Volgens Beyers is het belangrijk dat jongeren met hun ouders kunnen praten over hun twijfels en grenzen. "Je moet met hen spreken over grenzen en ervoor zorgen dat ze bij jou terecht kunnen om te babbelen over hun twijfels. Aarzel ook niet om te schetsen wat de mogelijke gevolgen van zo'n challenge kunnen zijn."