Wie wordt de Gold Commander van België?

Wat moeten we onthouden van de zomer van 2026? In de eerste plaats de hitte en de droogte. De klimaatverandering – voor wie die nog niet aanvoelde -  heeft een gezicht gekregen. In ons land is er sprake van iets meer dan 1.700 hittedoden. Politici van de 2 groene partijen, die na de verkiezingen van 2024 zieltogend achterbleven, veren recht en proberen aan te klagen dat de andere partijen zich niet hebben voorbereid op die klimaatverandering.

Waar de Groenen een punt hebben, is dat de overheid niet efficiënt georganiseerd is om te reageren op klimaatverandering. Er zijn 4 klimaatministers in dit land, 1 zonder bevoegdheden op het federale niveau, en 3 in elke deelstaat. En dan is er nog een handvol ministers met bevoegdheden die kunnen helpen bij de aanpak van klimaatverandering.

Het doet denken aan de coronaperiode waarin de versnippering van bevoegdheden een efficiënte aanpak van de coronacrisis in de weg stond.

Die versnippering van bevoegdheden duikt ook op wanneer deze zomer in de Hoge Venen de grootste natuurbrand ooit ontbrandt. Er zijn te weinig blusmiddelen, zeker het zware materieel in de lucht ontbreekt, en er is geen coördinatie tussen alle niveaus. Het is voor de groenen een aanleiding om de bevoegde minister, Bernard Quintin van Binnenlandse Zaken, op het matje te roepen in het parlement, terwijl de brand nog volop woedt.

Hij krijgt het verwijt dat hij het heft niet in handen heeft genomen, door niet op te schalen naar een nationaal rampenplan. Maar Quintin slaat de hele commissie om de oren met een gedetailleerde tijdslijn van de aanpak van de brand, en betwist dat de federale overheid heeft gefaald.

Intussen hebben journalisten van de RTBF na een grondig onderzoek aangetoond dat net de overheid – in dit geval het Département de la Nature et des Forêts, de Waalse tegenhanger van het Agentschap Natuur en Bos – wellicht zelf verantwoordelijk is voor de brand zelf. Ze heeft begin augustus niet verboden dat er gemaaid werd in het natuurgebied, en die maaiactiviteiten hebben wellicht de brand gestart. De conclusie is dus dat de overheid moeite heeft gehad om de brand te blussen die de overheid zelf heeft doen oplaaien.

Ook bij de 2e zomerherinnering, de opflakkering van het drugsgeweld in Brussel, wordt er steevast naar de overheid gekeken. En ook hier duiken dezelfde verwijten op: de aanpak van de overheid is te traag, te versplinterd en er zijn te weinig middelen. En de overheid is zeer gelaagd: er is de Brusselse politie, met de burgemeesters. Er is het Brusselse gewest, dat eigenlijk weinig bevoegdheden heeft op het gebied van veiligheid. Er is de federale politie van minister van Binnenlandse Zaken Quintin (weer hij) en er is het gerecht van minister van Justitie, Annelies Verlinden. 

Voor de minister van Binnenlandse Zaken Quintin is het duidelijk: 40 extra manschappen én het bevel in 1 hand geven (dat wordt een Gold Commander genoemd) moeten een begin van oplossing bieden. Maar Jean Spinette, de PS-burgemeester van Sint-Gillis, één van de getroffen gemeenten, staat duidelijk aan de federale klaagmuur. "De politiek heeft het drugskapitalisme onderschat. We hebben onze federale politie en onze parketten jarenlang ondergefinancierd", zegt Spinette in De Standaard. 

Na afloop van een crisis is de federale overheid vaak de zondebok, maar tijdens een crisis wordt er in ons land toch nog altijd in de eerste plaats naar die federale overheid gekeken. Dat heeft natuurlijk te maken met het feit dat de crisisbestrijding (politie, justitie en brandweer) in de 1e plaats op dat niveau zit. Maar tegelijk zit er een ongerijmdheid in. Net het federale niveau is het meest armlastige en zit budgettair op zijn tandvlees. Er zit met andere woorden een constructiefout in dat overheidsweefsel.

Die constructiefout is het gevolg van 6 opeenvolgende staatshervormingen waarbij het federale niveau telkens verder is uitgekleed. Het wordt niet altijd hardop gezegd, maar financieel is er al sprake van een confederale staat. Belastinginkomsten gaan rechtstreeks naar de deelstaten of de sociale zekerheid, of de Europese unie. En wat overblijft, daar moet de federale overheid het mee doen. Terwijl net die overheid bevoegd is voor de autoriteitsdepartementen die deze zomer zo hard zijn aangesproken. 

Zowel de brandweer, de civiele bescherming, de politie en het gerecht zijn kernbevoegdheden van het federale niveau. Net als defensie trouwens. De Fransen spreken over 'les compétences régaliennes', de bevoegdheden van de koning.

In ons land worden ze al jaren drooggelegd. De financieringswet bepaalt dat van de totale begroting alleen het restbedrag naar die bevoegdheden gaat. En als de NAVO beslist dat defensie meer moet investeren, dan gaat dat eigenlijk ten koste van de andere departementen. Of slaat het een extra gat in de begroting.

Welke politicus zou zoiets onzinnigs ontwerpen, mocht hij of zij de kans krijgen om van een wit blad te vertrekken? 

Het gevolg is dat de begrotingsoefening waarvoor de regering-De Wever staat een hopeloze opdracht is. De voormalige econoom van de N-VA, Edwin De Boeck, vat het in De Standaard samen: "De regio's zijn amper verantwoordelijk voor hun eigen inkomsten en leven voornamelijk van federale dotaties. Het leegzuigen van de federale overheid is niet langer houdbaar. De begroting saneren zal nooit lukken zonder ook communautair aan de knoppen te draaien."

En zo belanden we weer bij het politieke 'monster van Loch Ness' in ons land. Op geregelde tijdstippen duikt de vraag naar een staatshervorming op. De versnippering tegengaan door alles in 1 hand te geven, lijkt een logisch idee. En dan zijn er 2 opties: alles in de Vlaamse hand, zoals N-VA dat uiteindelijk wil, of alles weer in een Belgische hand, zoals Georges-Louis Bouchez het voorstelt. Wie wordt dan de Gold Commander?