Ons land telde de meeste hittedoden van Europa: wat doet de politiek?

"Belgium had the highest excess deaths in Europe, making it a case study into what went wrong." Zo klonk het in augustus in The New York Times . Volgens gegevens van het European Mortality Monitoring Network  (Euromomo) was de oversterfte tijdens de hete zomer inderdaad nergens in Europa zo hoog als in ons land.

Sciensano werkt nog aan gedetailleerde gegevens, maar uit de eerste cijfers blijkt dat er in ons land 1.747 méér overlijdens waren tussen 18 juni en 1 juli. Dat komt neer op een oversterfte van 47,8 procent. De dodelijkste dag was zaterdag 27 juni, met een oversterfte van 146,5 procent.

De oversterfte was vooral in Wallonië merkbaar. Het trof - naar verwachting - vooral ouderen, zowel thuis als in woonzorgcentra. Er werd toch ook een aanzienlijke oversterfte vastgesteld bij mensen jonger dan 65.

Hoewel er altijd oversterfte is tijdens hitte, was deze hittegolf voor ons land erg uitzonderlijk. "Het gaat om de zwaarste sterfte tijdens een hittegolf sinds het begin van de analyses", liet Sciensano optekenen.

Er was in veel landen sprake van oversterfte, maar volgens Euromomo dus nergens zo hoog als hier. Al klinkt hier en daar ook kritiek, omdat de cijfers soms moeilijk te vergelijken zijn. "Je kunt altijd bedenkingen plaatsen. De berekeningswijze van Euromomo is net bedoeld om te kunnen vergelijken", zegt Geert Molenberghs, biostatisticus aan de UHasselt en KU Leuven.

"En eigenlijk is het zoals met weercomputers: als ze allemaal ongeveer hetzelfde zeggen, zal het wel juist zijn. Er is een duidelijk resultaat. Daar kun je gewoon niet naast kijken", voegt hij toe. "Niet iedereen gaat het altijd eens zijn met de conclusies, maar de cijfers zijn wat ze zijn."

Wat zijn die conclusies dan? Wat liep er nu verkeerd? Het is niet gemakkelijk om daar een eenduidig antwoord op te geven. Het gaat om veel zaken tegelijk. Om klimaatmaatregelen in het algemeen, manieren om hitte uit steden en gebouwen te krijgen, een adequaat crisisbeleid en een betere opvolging van kwetsbaren.

Begin juli kwamen experts en vertegenwoordigers van de bevoegde overheidsdiensten samen in de Risk Management Group. Die identificeerde enkele pijnpunten en kwam met aanbevelingen. Zo moet er een evaluatie komen in verband met communicatie en coördinatie, ook tussen de verschillende beleidsniveaus. 

In een mededeling aan de Vlaamse regering wees Vlaams minister van Welzijn Gennez (Vooruit) daarvoor vooral naar het federale niveau, bijvoorbeeld over de aansturing van de de noodcentrales 112 en 1733.

Het is onterecht om louter naar het federale niveau te verwijzen voor de pijnpunten, maar het is inderdaad duidelijk dat niet alles goed liep bij het crisisbeleid en de zorg. Zo schreven verschillende actoren uit de zorg een open brief naar de politiek over de gebrekkige communicatie en de slechte bereikbaarheid van de noodcentrales. Men sprak van wachttijden van 10 minuten en meer bij de 112 in het dodelijkste weekend van de hittegolf.

De RMG raadt aan om dit nader te bekijken, door bijvoorbeeld oproepen naar 1733 meer te laten doorverbinden naar huisartsenwachtposten in plaats van 112.

Daarnaast moet er ook veel sneller informatie verzameld worden over de toestand in de zorg. "De RMG vraagt aan de FOD Volksgezondheid om bij de start van elke alarmfase systematisch een zo realtime mogelijke risicoanalyse uit te voeren van de druk op het gezondheidszorgsysteem", klinkt het in de aanbeveling.   

Volgens minister Gennez liep de uitvoering van het bestaande hitteplan in Vlaanderen wél goed. "De evaluatie bevestigt dat het ozon- en hitteplan correct en tijdig werd geactiveerd." Toch zijn op dat beleidsniveau ook pijnpunten aangeduid. Zo moeten de regio's de focus leggen op hittebestendige ziekenhuisinfrastructuur. Het is duidelijk dat het stuitende gebrek aan airco of andere verkoeling een probleem vormt.

De regio's moeten er met de lokale besturen in het algemeen ook beter voor zorgen dat koele plekken beschikbaar zijn, in overheidsgebouwen, leegstaande gebouwen of elders. De plekken moeten in kaart gebracht worden, en er moet coördinatie komen om ervoor te zorgen dat het bestaan van die plekken de doelgroepen bereikt.

Ook op werkniveau moet er iets veranderen: de beschermingsmaatregelen moeten strenger voor mensen die in pakweg de bouw of bij openbare werken aan de slag zijn.

En ook voor de lokale besturen is er werk. Steden en gemeenten moeten spontaan kwetsbare personen opsporen en contacteren, om te zien hoe het met hen gaat. Ze moeten ook evalueren of geplande evenementen in de hitte kunnen doorgaan.

Over naar de politiek. Ging die aan de slag met de aanbevelingen? De bevoegde ministers geven alleszins aan van wel. Toch leeft het idee dat de hittecrisis te weinig ernstig wordt genomen.

Als symbool daarvoor wordt vaak naar de "LEEF!"-Facebookpost van minister van Defensie Theo Francken (N-VA) verwezen, die op dag 2 van de hittegolf aanraadde positief te blijven. "We gaan weer allemaal doodgaan precies", klonk het. De post dateert uiteraard van vóór de dodelijkste piek van de hittecrisis. Maar het mag gezegd: that didn't age well.

Maar vanuit de politiek klinkt het dus dat er wel degelijk iets gebeurt om het hoge aantal hittedoden in de toekomst in te dijken. Zo werkt men op alle beleidsniveaus aan een evaluatie, die in september besproken zou moeten worden op een nieuwe interministeriële conferentie. Tegen die tijd zou het nieuwe gedetailleerde rapport van Sciensano ook beschikbaar moeten zijn.

"Wat mij betreft staat het hoog op de politieke agenda", zegt federaal minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit). Hij drukt vooral op de nood aan een nieuw hitteplan.

"Vandaag betreft dit voornamelijk een fase- en communicatieplan. Het bevat nog onvoldoende elementen van een volwaardig paraatheidsplan met vooraf uitgewerkte maatregelen, verantwoordelijkheden, capaciteitsplanning en operationele draaiboeken voor alle betrokken sectoren", klinkt het.

Het nieuwe plan moet er in de zomer van volgend jaar zijn. Maar tegen de ministeriële samenkomst in september moet er al een begin zijn: "De RMG heeft op mijn vraag doorgewerkt, met de bedoeling om een eerste aanzet voor de principes achter een dergelijk plan te kunnen voorleggen."

Wat de noodcentrales betreft, werkt federaal minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) aan maatregelen om die verder te versterken. Het nummer 1733 wordt ook overgedragen aan Volksgezondheid.

"Het is dan onze verantwoordelijkheid om beter te anticiperen, de meest kwetsbare mensen beter te beschermen en ervoor te zorgen dat alle beleidsniveaus samenwerken", zegt federaal minister van Klimaat Jean-Luc Crucke (Les Engagés) in het kader van dat nieuwe hitteplan.

Hij wil er daarnaast ook voor zorgen dat wetenschappelijke informatie beter doorstroomt, onder meer door het KMI beter te integreren in de bestaande organisatiestructuur van alle diensten die met klimaat bezig zijn. En hij wil ook de samenwerking op Benelux-niveau verbeteren.

"De overlijdens die we deze zomer hebben vastgesteld, herinneren ons er op de hardst mogelijke manier aan dat aanpassing aan de klimaatverandering ook een kwestie van volksgezondheid is", aldus de minister. 

Uiteraard wordt ook heel erg naar Wallonië gekeken, waar de hitte de meeste impact had. Waals minister van Welzijn Yves Coppieters (Les Engagés) liet in La Libre  optekenen dat hij van zijn stoel viel door de cijfers. Hij wees vooral op het sociaal-economische verschil tussen de deelstaten.

"In Wallonië kunnen ook de sociaaleconomische kenmerken van de bevolking een invloed hebben op de levensverwachting. Het verschil tussen sommige Waalse en Vlaamse gemeenten kan oplopen tot 6 jaar", klonk het. Daarnaast sprak hij ook over isolatie. "In juni was sociaal isolement een van de belangrijkste risicofactoren voor de oversterfte", vertelde hij.

Aan onze redactie benadrukt zijn kabinet dat de minister een geactualiseerd plan zal voorleggen op de interministeriële conferentie.

Ook Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit) zoekt naar manieren om kwetsbare ouderen beter te beschermen. "Zowel ouderen die thuis wonen, als bewoners van woonzorgcentra", klinkt het. Zo werkt ze aan een hervorming van de financiering van de zorginfrastructuur, zodat er meer investeringen kunnen gebeuren rond hittebestendigheid.

"Een ander belangrijk punt blijft het nog beter uitwerken van duidelijke en tijdige hittecommunicatie. Zo zorgen we ervoor dat we nog beter voorbereid zijn en kwetsbare ouderen beter kunnen beschermen", aldus het kabinet.

Ook Vlaams minister van Klimaat Melissa Depraetere (Vooruit) geeft aan dat ze wil "doorpakken" met het klimaatbeleid, en inzetten op hittebestendige gebouwen.

Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Hilde Crevits (CD&V) is dan weer aan de slag met de aanbevelingen voor de steden en gemeenten. Ze wijst vooral op de vrijwilligerskorpsen.

"Die vrijwilligers kunnen zowel binnen als buiten woonzorgcentra ondersteuning bieden, bijvoorbeeld door bewoners naar koelere ruimtes te begeleiden, water uit te delen of langs te gaan bij alleenstaande en kwetsbare mensen", klinkt het. Al zijn er nog niet overal zulke korpsen. "We blijven aanmoedigen om erin te investeren."

Hoewel we afgelopen zomer dus weinig politici echt op de barricade zagen springen na de hittecrisis voor een beter beleid, beweert de politiek wel achter de schermen aan de slag te zijn. Of ze met deze maatregelen werkelijk de koe bij de horens vat, zal de tijd moeten uitwijzen.

Bij de volgende hittegolf wordt de vergelijking met andere Europese landen daar de grote test. Die is belangrijk. Want hoewel het aantal hittedoden wellicht nooit tot nul herleid zal kunnen worden, wil je als nabestaande niet horen dat je bij beter beleid mogelijk meer tijd had gehad met je dierbare.