Vooral ouderen en mensen met een zwakke gezondheid lijden onder extreme hittepieken zoals die van eind juni. Hittegolven versnellen dan ook het overlijden van terminaal zieke mensen en (vooral) 85+'ers. Het nuanceert de oversterftecijfers na de extreme hittegolf in juni, maar het roept ook vragen op: "Veel rusthuizen zijn niet voorzien op de hitte."
Veel hittedoden waren 85+ of palliatief: dit weten we over de impact van hittegolven op de meest kwetsbare mensen
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
1.222: zoveel Belgen overleden extra tijdens de hittegolf van 18 tot 29 juni. Dat is volgens Sciensano goed voor een oversterfte van 39 procent, zeg maar het aantal overlijdens bovenop wat normaal is voor deze tijd van het jaar. 530 van hen, een kleine helft dus, waren ouder dan 85. 180 waren dan weer jonger dan 65.
Maar wat veroorzaakte hun overlijden? Bestaat de kans dat ze ook zonder de hittegolf binnen afzienbare tijd overleden waren, en dat de hitte hun dood enkel versnelde?
Het is een gevoelige vraag, zo blijkt uit een belronde naar spoedartsen, geriaters en ziekenhuizen. Niemand wil de indruk geven de hittedoden te minimaliseren, of het ene mensenleven waardevoller te noemen dan het andere. Wie wel wilde antwoorden, deed dat met de nodige voorzichtigheid.
"Het zijn inderdaad de ouderen die sowieso een kortere levensverwachting hebben, die bij zulke extreme weersomstandigheden iets sneller overlijden dan anders", beaamt Stefan Wynants, geriater in het Jessa Ziekenhuis in Hasselt.
Wynants kreeg de voorbije weken naar eigen zeggen "zeer veel" patiënten over de vloer met hitteklachten, zoals uitdroging of een hitteslag. "Door vocht toe te dienen en hen op te nemen in een koele omgeving, zijn de meesten vaak snel weer beter. Zij die er toch aan sterven, waren vaak al zeer zwak en hadden al een hoog risico op overlijden."
Maar hoezeer worden die overlijdens dan versneld? "Dat verschilt. Er zijn mensen bij die enkele weken of maanden van hun levenseinde af waren. Maar anderen hadden bijvoorbeeld nog een prognose van een jaar."
Oogst-effect
"Er is zeker zoiets als het harvesting effect (oogsteffect, red.): mensen die in de laatste fase van hun leven waren aanbeland, en palliatief of terminaal zijn, sterven vroeger bij een hittegolf", weet Gijs Van Pottelbergh (KU Leuven). Hij onderzoekt de invloed van de omgeving, waaronder ook hittegolven, op onze gezondheid.
"Kijk je naar het aantal levensjaren, dan is er op dat vlak dus eigenlijk geen groot verlies - al spreek ik er natuurlijk liever niet over in die termen. Het gaat nu eenmaal om mensen. Maar we hebben het in dat geval over 15 dagen, een maand, 2 maand."
Rekenen met levensjaren zet het aantal hittedoden in perspectief. In 2013 deden enkele milieugezondheidsexperten en statistici de oefening. Ze onderzochten de oversterfte tijdens hittegolven in Europa in de jaren 90, en rekenden daarbij in levensjaren, niet in aantal overlijdens.
Ze filterden de sterfgevallen eruit van mensen die ook zonder hittegolf maximaal nog 30 dagen te leven hadden omdat ze er erg slecht aan toe waren. Bij hen versnelde de hitte dus het overlijden vooral.
Haal je die eruit, dan is de impact van de hittegolf driekwart kleiner, zo ontdekten ze. Of anders gezegd: slechts een kwart van alle verloren levensjaren vond plaats bij mensen die nog langer dan een maand zouden hebben geleefd.
"Bij een groot percentage van de overlijdens ging het waarschijnlijk om kwetsbare personen van wie het overlijden slechts kort versneld werd door blootstelling aan hitte", besloten ze.
Het is zoals met epidemies. Eerst krijg je een oversterfte die daarna weer gecorrigeerd wordt
Stefan Wynants, geriater
Ze deden overigens nog wel meer interessante ontdekkingen. Zo bleek het versnellingseffect groter in noordelijke steden dan in zuidelijke. Dat kan onder meer te wijten zijn aan het feit dat noorderlingen minder ervaring hebben met hitte, speculeerden ze.
"Het is zoals met epidemies", zegt Wynants. "Eerst krijg je een oversterfte die daarna weer gecorrigeerd wordt." In de weken of maanden na de hittegolf sterven er dan net minder mensen dan gemiddeld. Al is het in dit geval natuurlijk nog afwachten op de cijfers of dat effect zich daadwerkelijk zal voordoen.
Woonzorgcentra zijn onvoldoende voorzien op hitte
De oversterftecijfers van tijdens de hittegolf vertellen overigens niet het volledige verhaal, merkt Van Pottelbergh nog op. "Zo kan het zeker dat er de komende weken nog meer mensen zullen sterven omdat ze tijdens de hittegolf verzwakt zijn."
"En er is naast sterfte ook nog zoiets als morbiditeit: mensen die onwel worden en bijvoorbeeld met een beroerte op de spoeddienst belanden. Die cijfers moeten nog geanalyseerd worden, maar dat is ook een deel van het verhaal."
Hoe dan ook kan je de cijfers op verschillende manieren lezen. Je kan ze aangrijpen om de impact van de hittegolf op de volksgezondheid te nuanceren. Of je kan ze zien als een oproep om extra te investeren in de meest kwetsbaren.
Zowel geriater Stefan Wynants (Jessa Ziekenhuis) als spoedarts Nick Cleymans (UZ Gent) zag alvast veel patiënten binnenkomen vanuit oververhitte kamers in rusthuizen.
Spoedarts UZ Gent over oversterfte tijdens hittegolf: "Vooral de warme nachten kunnen een impact hebben"
"Woonzorgcentra zijn er niet altijd op voorzien", zegt Cleymans (UZ Gent) in De Ochtend. "Hoewel de mensen daar hun uiterste best doen om de warmte buiten te houden en de mensen koel te houden, waren de gevolgen van de hitte zeer duidelijk te zien. Ze zullen er moeten investeren om de hitte buiten te houden of actief te koelen (bijvoorbeeld met airco's, red.)."
"Het is tegelijk ook een symptoom van een groter probleem: de klimaatverandering. Enerzijds moeten we de gevolgen de baas blijven, en anderzijds vermijden dat die klimaatverandering verder ontspoort."
