Duitse organisatie naar rechter tegen slimme brillen van Meta, ook in andere landen groeit ongerustheid

 "Slimme brillen met discreet geïntegreerde camera's en microfoons zijn zo ontworpen dat ze niet te onderscheiden zijn van gewone brillen", zegt de mensenrechtenorganisatie HateAid in een persbericht.

HateAid is een Duitse non-profitorganisatie die strijdt tegen online haat. De ngo heeft een klacht ingediend tegen Meta, brillenmerken Ray-Ban en Oakley en verschillende Duitse optiekketens. 

Daarmee hoopt de organisatie de 'Wayfarer Gen 2'-brillen van de Duitse markt te halen. De bril is uitgerust met een ingebouwde camera, microfoon en een AI-spraakassistent waarmee je handsfree informatie kunt opvragen, objecten kunt identificeren en WhatsApp- en Messenger-berichten kunt dicteren. 

Bij de Ray-Ban-bril van Meta, het bedrijf achter Facebook, kan je zo ook foto's en filmpjes maken zonder je handen te gebruiken. Dat maakt het in principe mogelijk om in het geheim opnames te maken, zonder toestemming te vragen. 

"Is het nu op de metro, op je werk of in de sauna. Door de manier waarop slimme brillen vandaag werken, ben je nergens meer veilig", zegt HateAid-CEO Josephine Ballon. 

De ngo wil dat slimme brillen enkel mogen worden verkocht als ze duidelijk te onderscheiden zijn van gewone brillen. De Meta-brillen zijn uitgerust met een ledlampje dat oplicht wanneer opnames worden gemaakt. Maar critici betwijfelen of dat signaal altijd zichtbaar is, bijvoorbeeld bij fel zonlicht of op grotere afstanden. 

"Bovendien is het heel makkelijk om dat rode lampje te omzeilen", zegt jurist en onderzoeker digitale innovatie Eulaly Vanroelen (Thomas More). "Bijvoorbeeld een simpel zwart stickertje om het lichtje te bedekken. En wie wat vaardig is met programmeren kan het systeem gemakkelijk hacken zodat het niet aangaat."

Meta zegt dat het ledlampje net bedoeld is om omstaanders te waarschuwen wanneer ze worden gefilmd. Bij recente modellen is daarom een beveiliging ingebouwd die moet detecteren wanneer de opname-led wordt afgedekt of gemanipuleerd.

Maar daarmee is de discussie volgens Vanroelen niet opgelost. "Informeren is eigenlijk niet voldoende. Wanneer je iemand in beeld brengt, heb je vaak eerst toestemming nodig."

En dus heeft de Duitse ngo volgens Vanroelen wel degelijk een punt. "Het rode lampje zorgt voor een juridisch grijze zone: als je dicht bij de bril staat en ziet dat het lampje brandt, zou je impliciet toestemming kunnen geven door in beeld een conversatie aan te gaan terwijl je weet dat je gefilmd wordt. Maar wat als je het lampje niet ziet?" 

In zijn gebruikersvoorwaarden legt Meta de verantwoordelijkheid bij de gebruikers: "Je bent er zelf verantwoordelijk voor te voldoen aan alle wetgeving, waaronder het verkrijgen van toestemmingen", klinkt het. 

Op sociale media staan inmiddels heel wat filmpjes die zijn gemaakt met een slimme bril. Sommige daarvan zoeken duidelijk de grens op van het toelaatbare.

De brillen krijgen online dan ook de bijnaam 'creep goggles' of 'gluurbril'. In Brussel werd onlangs een vrouw lastiggevallen door een man met een slimme bril. Ze werd gevolgd tot aan haar voordeur en nadien vond ze beelden van zichzelf terug online.

Belgisch minister van Digitalisering en Privacy Vanessa Matz (Les Engagés) stelt zich ook vragen bij het gebruik van slimme brillen. In mei nam ze contact op met het Europees Comité voor gegevensbescherming, om een debat op gang te brengen over de mogelijke risico's. 

"Het is niet omdat een technologie het mogelijk maakt om iedereen, overal en altijd te filmen, dat dit sociaal aanvaardbaar is", aldus de minister. 

"Slimme brillen kunnen nuttige toepassingen bieden, in het bijzonder voor bepaalde doelgroepen zoals slechtzienden. Maar ze roepen ook reële vragen op op het vlak van privacy, toestemming en veiligheid in de openbare ruimte", aldus de minister. 

Ons land is niet het enige dat zijn bezorgdheid uitspreekt. Toen Meta in 2021 de eerste versie van zijn Ray-Ban smartbril in Europa lanceerde, wekte het product onmiddellijk bezorgdheid bij Ierse en Italiaanse privacywaakhonden. 

In Frankrijk waarschuwde de privacywaakhond CNIL onlangs voor het risico op een vorm van surveillance die "vrijwel onzichtbaar en alomtegenwoordig" kan worden.

Het Verenigd Koninkrijk bekijkt opties om een verbod in te voeren op het dragen van een Meta-bril op diverse locaties, en in de Verenigde Staten lopen intussen rechtszaken over Meta's slimme brillen.

En er is nog een probleem: want wie kijkt er allemaal mee? Meta verwerkt en bewaart de videobeelden op zijn eigen servers. "Met die beelden wil het bedrijf zijn eigen artificiële-intelligentiemodellen trainen en krachtiger maken", duidt Vanroelen. 

Zweedse journalisten ontdekten dat "zeer persoonlijke beelden" worden doorgestuurd naar een van Meta's centra voor contentmoderatie in Kenia. Ook de Britse datawaakhond onderzoekt de kwestie, nadat bleek dat Meta-medewerkers gevoelige beelden konden bekijken die met de AI-brillen waren gemaakt.

Vanroelen waarschuwt gebruikers van slimme brillen om goed na te gaan of ze toestemming geven om beelden te laten gebruiken voor het trainen van AI-modellen. "Het is belangrijk om de algemene voorwaarden te checken voor je zo'n bril gebruikt."

Het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB), waarin de Europese privacytoezichthouders samenwerken, buigt zich intussen over de bredere privacyrisico's van slimme brillen. Het comité komt naar verwachting eind deze zomer met een rapport. Daarbij wordt onderzocht welke stappen op Europees niveau nodig zijn om privacygevoelige informatie beter te beschermen.

"Het probleem met wetgeving, is dat ze vaak achterop hinkt bij nieuwe technologieën", zegt Vanroelen. "Early adopters maken op dit moment al volop gebruik van de brillen, terwijl de wet nog niet is aangepast aan specifieke cases." 

Slimme brillen winnen inderdaad snel aan populariteit. Meta verkocht vorig jaar wereldwijd meer dan 7 miljoen exemplaren. En Meta krijgt binnenkort ook concurrentie. Samsung en Google hebben aangekondigd dat ze samenwerken aan een nieuwe lijn slimme brillen die later dit jaar op de markt komt. En Apple zou eind 2027 een eigen slimme bril willen lanceren.

Hoe meer brillen er op straat verschijnen, hoe groter dus de kans dat mensen ermee worden gefilmd zonder dat ze het beseffen. Wat kan je daar als omstaander aan doen?

Om te beginnen is bewustzijn belangrijk, vindt Vanroelen. "Ik ken heel wat mensen die zelfs nog niet op de hoogte zijn dat zulke slimme brillen bestaan, laat staan dat ze ze kunnen onderscheiden van een gewone bril."

Daarnaast zijn er vandaag al verschillende wettelijke beschermingsmechanismen. "In het Belgische en Europese recht zijn er verschillende beschermingsmechanismen ingebouwd. Zo zijn er de Europese gegevensbeschermingsregels, de GDPR (de Algemene Verordening Gegevensbescherming, red), het portretrecht en het toekomstige toepassingskader van de AI Act (de Europese wet die regels oplegt voor artificiële intelligentie, red.)."

Die regels leggen beperkingen op aan wat met beelden en andere persoonsgegevens mag gebeuren. Zo zijn het opnemen van bepaalde privégesprekken, het verspreiden van beelden zonder toestemming en biometrische identificatie (het herkennen van personen op basis van unieke lichaamskenmerken zoals een gezichtsscan) in de openbare ruimte strikt gereglementeerd of in bepaalde omstandigheden verboden.

Wie denkt onrechtmatig gefilmd te zijn, kan bij verschillende instanties terecht. Zo kan je een klacht indienen bij de politie of bij de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA), de Belgische toezichthouder voor privacy.

Afhankelijk van de situatie kan worden gevraagd om beelden te verwijderen en kunnen er sancties volgen. Wie zonder toestemming herkenbaar in beeld is gebracht en daardoor in zijn portretrecht is geschonden, kan ook naar de rechtbank stappen en eventueel een schadevergoeding vragen.

Alleen zit daar de grote uitdaging van slimme brillen: hoe kan je een klacht indienen als je niet beseft dat je bent gefilmd?