De massale toestroom van tienduizenden migranten naar de kleine Spaanse enclave Ceuta was ontegensprekelijk een schok. Een schok met grote naweeën ook. Wat er precies aan vooraf is gegaan, moet nog verder onderzocht worden, maar de snelle politieke recuperatie van de gebeurtenissen, en de verdeelde Europese reacties erop, toonden opnieuw aan hoe makkelijk Europa uit elkaar te spelen is als het gaat over migratie. Migratie is de achilleshiel van Europa.
Migratie blijft de achilleshiel van Europa
Ik was de voorbije dagen in Ceuta. Een stad met een heel gemengde bevolking. Velen hebben Marokkaanse roots en zijn moslim. Maar op straat, in de winkels en bars en restaurants is er weinig te merken van enige verdeeldheid. Vrouwen mét en zonder hoofddoek praten er genoeglijk met elkaar. In restaurants gerund door moslims met Marokkaanse roots is het publiek gemengd en is er volop alcohol te krijgen.
De plotse toestroom van tienduizenden vooral Marokkaanse migranten was een absoluut trauma voor die gemeenschap - ook voor de mensen die zelf een Marokkaanse groot- of overgrootouder hebben.
Mensen vertelden hoe bang ze waren geweest, dat ze hun huis niet uit durfden. En als ze geen angst hadden gevoeld, dan toch zeker groot onbehagen en onzekerheid. Hoe kon dit gebeuren, vroegen ze zich af. En hadden de Spaanse inlichtingendiensten nu werkelijk niets zien aankomen?
Uitspraak Hooggerechtshof
Dat die toestroom er niet zomaar vanzelf is gekomen, daar lijkt iedereen het intussen over eens. Die heeft alles te maken met een uitspraak van het Spaanse Hooggerechtshof een maand geleden.
Spanje heeft een wet die toestaat dat migranten die over de grensbarrières in Ceuta en Melilla proberen te klimmen, onmiddellijk teruggestuurd worden naar Marokko. Maar in zee zijn er geen barrières, en dus valt wie Ceuta al zwemmend bereikt niet onder die wet, stelde het Hooggerechtshof vast.
Die boodschap is bliksemsnel verspreid geraakt, via sociale media. In Marokko is er uiteraard een grote migratiedrang, omdat de toekomstkansen voor jongeren er erg slecht zijn. Dat de boodschap aansprak en verder verspreid raakte, is dus logisch. De vraag is of er ook een megafoon is opgezet via trollenfabrieken, en zo ja, wie daar dan achter zat?
Heeft Marokko de deur opengezet?
Van bij het begin werd in de richting van Marokko gewezen. Marokko zou de deur hebben opengezet, zou de grensbewaking hebben laten zakken, en volgens getuigenissen in The New York Times zelfs de weg hebben gewezen aan migranten.
Marokko ontkent dat, maar als het wel zo was, zou het niet de eerste keer zijn geweest. Het bekendste voorbeeld is 2021, toen er ineens zowat 8.000 migranten Ceuta binnenkwamen.
Aanleiding was toen dat een leider van het verzet in de Westelijke Sahara - een gebied dat door Marokko geclaimd en bezet wordt - in het geheim in een Spaans ziekenhuis was verzorgd.
Niets ligt gevoeliger in Marokko dan de kwestie van de Westelijke Sahara. Nadien heeft Spanje de Marokkaanse bezetting van het gebied de facto erkend.
Deze keer was de Spaanse premier Sánchez net op bezoek geweest in Algerije, de belangrijkste bondgenoot van het verzet in de Westelijke Sahara, en dus een aartsvijand van Marokko.
Het pijnpunt waarop geduwd kan worden
Maar in het verleden is migratie ook door andere actoren gebruikt om Europa aan te vallen. Denk maar aan 2020, toen Turkije de grens naar Griekenland openzette. Of 2021, toen Wit-Rusland migranten invloog uit het Midden-Oosten, om ze daarna naar de Poolse grens te brengen.
Is er ook nu weer zoiets aan de hand? Het zal ongetwijfeld verder onderzocht worden. Op sociale media wordt nu al vaak in de richting van Israël en de VS gekeken, 2 landen die gebeten zijn op de Spaanse premier Sánchez vanwege zijn erg kritische houding tegenover de oorlogen in Gaza en Iran.
Maar of de regeringen van Israël en de VS de toestroom actief mee hebben aangezwengeld, daar is vooralsnog geen enkel hard bewijs voor.
Ook in de richting van Rusland wordt gekeken, dat maar al te graag Europa uit elkaar probeert te spelen en heel goed weet dat migratie daarbij het pijnpunt is waarop geduwd kan worden.
Europa heeft zich uit elkaar laten spelen
Maar wat er ook achter zit: Europa hééft zich uit elkaar laten spelen. Opvallend was dat de reactie van Europese leiders deze keer heel anders was dan toen Turkije de grens naar Griekenland openzette, of toen Polen vanuit Wit-Rusland migranten kreeg toegestuurd.
Migratie is het meest gevoelige dossier in Europa, de angst om daarop afgestraft te worden door de kiezer is groot en wordt almaar groter, als gevolg van het succes van radicaalrechtse partijen. Het Ceuta-verhaal werd al heel snel misbruikt om bepaalde politieke agenda’s te dienen.
De Italiaanse premier Meloni was de eerste om de linkse Spaanse regering met de vinger te wijzen, en zelfs opnieuw grenscontroles in te voeren voor reizigers uit Spanje. Ook al was er geen enkele aanwijzing dat er migranten vanuit Ceuta waren doorgereisd naar het Europese vasteland. Dat werd meermaals bevestigd door Spanje en de Europese Commissie. Er zijn ook strenge grenscontroles voor wie de veerboot van en naar Ceuta neemt, dat hebben we zelf ter plekke kunnen vaststellen.
Grote regulariseringscampagne
Meloni kreeg al snel steun van andere landen. De linkse Spaanse regering werd met de vinger gewezen, omdat die té welwillend zou staan tegenover migratie, waarbij verwezen werd naar de grote regulariseringscampagne die Spanje tussen april en juni van dit jaar doorvoerde.
Door die campagne zouden mogelijk meer dan een miljoen migranten in Spanje een tijdelijke verblijfsvergunning krijgen. Zo’n campagne zou een 'aanzuigeffect' hebben, is de redenering.
De voorbije dagen is door velen geopperd dat Spanje door die regularisering de toestroom in Ceuta over zich heeft afgeroepen.
Rationele argumenten voor die redenering worden niet gegeven. Als er tóch migranten zouden kunnen doorreizen vanuit Ceuta naar Spanje, dan zouden die sowieso niet in aanmerking komen voor die regularisering.
Uit onderzoek naar vorige regulariseringen in Spanje (ook door conservatieve regeringen) is bovendien geen aanzuigeffect gebleken. En er zijn ook andere Europese lidstaten die grote groepen migranten aantrekken, omdat ze die nodig hebben voor hun economie.
Zo keurde de radicaalrechtse regering in Italië voor de jaren 2023-2025 maar liefst 450.000 reguliere migraties goed, veel meer dan de vorige linkse regering overigens. Voor de jaren 2026-2028 komen er daar nog eens een half miljoen bij.
Officieel moeten die mensen een aanvraag indienen van buiten Europa en mogen ze als die goedgekeurd wordt (tijdelijk) naar Italië komen. In de praktijk komt het vaak neer op (tijdelijke) regularisering van mensen die al in Italië zijn.
Ze hoeven de deuren maar open te zetten
Na de bijeenkomst van gisteren in Brussel hebben de Europese leiders zich eindelijk weer op 1 lijn geschaard. Spanje wordt niet langer bekritiseerd, maar officieel bedankt voor zijn snelle reactie op de crisis.
Per slot van rekening is bijna iedereen die Ceuta de voorbije week binnenkwam, in 2 dagen tijd weer teruggebracht. Toen ik uit de enclave vertrok, gingen leger en politie daar nog onverdroten mee door.
Maar de Europese verdeeldheid voordien heeft eens te meer aangetoond dat migratie de achilleshiel van Europa is. Wie Europa wil raken, kreeg nog maar eens te zien hoe makkelijk de lidstaten op dat vlak uit elkaar te spelen zijn.
Bovendien wordt het Europese migratiebeleid steeds meer uitbesteed aan derde landen. Nog los van de humanitaire vragen die daarbij te stellen zijn, maakt dat Europa ook erg kwetsbaar.
Want die derde landen krijgen daarmee ook de sleutel in handen van de Europese grenspoorten. Als zij ergens niet tevreden over zijn of bepaalde verlangens koesteren, hoeven ze de deur maar open te zetten.
