"Ik was klaar om te sterven": Afrikaanse soldaten in Oekraïense gevangenis vertellen hoe ze voor Rusland gingen vechten

"Wij zijn Russisch", antwoorden Dosseh en Victor bijna tegelijk wanneer we naar hun nationaliteit vragen. De 2 spreken Frans, hier en daar aangevuld met een woord Engels. Ze zitten op een bankje op de binnenplaats van een krijgsgevangenenkamp in West-Oekraïne.

Enkele meters verder praten andere gevangenen in het Spaans, Engels en Arabisch. Pas wanneer het gesprek vordert, vallen de maskers af. Geen van beiden komt uit Rusland. Ze zijn geboren in Togo, duizenden kilometers van het slagveld waar ze uiteindelijk belandden.

Dosseh is 27. In Togo werkte hij als leerkracht, maar het loon volstond niet om zijn droom te betalen: geneeskunde studeren in het buitenland. Visumaanvragen voor Canada en Frankrijk werden geweigerd. Rusland leek wel een uitweg.

Vrienden vertelden hem dat studeren er goedkoop was en dat een studentenvisum makkelijk te verkrijgen viel. "Dat bleek ook zo te zijn", vertelt hij.

Victor (28) wilde ook in het buitenland studeren. Frankrijk weigerde hem, in Duitsland botste hij op de taal. Terug in Togo trok hij op bezoek naar Burkina Faso, en daar leerde hij een ander Rusland kennen: het land dat West-Afrika helpt en verlost van "kolonisator Frankrijk".

"Ik had een heel goed beeld van Rusland", zegt hij. "In tegenstelling tot Frankrijk en Europa beschouwen zij ons als mensen. Zij helpen ons." Dus waagde ook hij zijn kans op een studie in Rusland. Ook hij eindigde in het leger.

De 2 behoren tot een snelgroeiende groep. Eind april had de Oekraïense militaire inlichtingendienst 28.391 mensen met een buitenlandse nationaliteit in het Russische leger geïdentificeerd, met naam en nationaliteit, afkomstig uit meer dan 130 landen.

De naar schatting 14.000 Noord-Koreaanse militairen zijn daar niet bij gerekend. Alleen al uit Afrika vochten begin mei minstens 2.965 mensen uit 36 landen aan Russische zijde, meldt de Oekraïense coördinatiestaf voor krijgsgevangenen, die het werkelijke cijfer hoger inschat. Onder de krijgsgevangenen die Oekraïne vandaag vasthoudt, zitten burgers van 48 landen.

Ook aan Oekraïense zijde vechten buitenlandse vrijwilligers mee. Het verschil zit volgens Oekraïense autoriteiten, mensenrechtenorganisaties en onderzoekers niet in het feit dat buitenlanders meevechten, maar in de manier waarop een deel van de Russische rekruten wordt binnengehaald: via misleidende beloftes, druk of wankele verblijfsstatuten.

Na nauwelijks een maand in Rusland verandert Dossehs leven helemaal. Terwijl hij nog bezig is met de administratie rond zijn verblijf, spreekt een landgenoot hem aan, een man die zelf al in het Russische leger dient. Er bestaat een manier om sneller aan de juiste papieren te raken, klinkt het. Niet aan het front, maar als bewaker of politiemedewerker in de regio Saratov.

"We gingen alleen informatie vragen", zegt Dosseh. "Maar diezelfde dag moesten we documenten ondertekenen." Hij spreekt geen Russisch en lezen kan hij het evenmin.

Pas achteraf beseft hij wat hij heeft getekend. "Toen vertelden ze ons dat we een militair contract hadden ondertekend en naar het front zouden worden gestuurd."

Volgens de Oekraïense coördinatiestaf voor krijgsgevangenen is dat geen ongeluk, maar een herkenbaar patroon. Russische rekruteerders zoeken doelbewust buitenlandse studenten en arbeidsmigranten van wie het verblijfsstatuut wankelt.

Ze krijgen werk of papieren beloofd en eindigen met een militair contract in de hand. De internationale mensenrechtenfederatie FIDH en de Oekraïense onderzoeksgroep Truth Hounds omschreven dat systeem in april in een rapport als een wereldwijd georganiseerde vorm van mensenhandel.

De militaire opleiding duurt amper enkele weken. Midden februari 2025 wordt Dossehs groep tijdens een training plots teruggeroepen. Er verschijnt een lijst met 10 namen, die van hem staat erop. Zijn eerste opdracht wordt meteen zijn laatste. "Na 15 tot 20 minuten waren 4 van de 6 mannen in mijn groep dood."

Met de enige andere overlevende duikt Dosseh weg in een ondergrondse schuilplaats, ergens in de regio Donetsk. 3 dagen zitten ze er vast, terwijl drones onafgebroken boven hun hoofd cirkelen.

Wanneer hun commandant hen komt ophalen, breekt een vuurgevecht uit met Oekraïense soldaten vlakbij. Dosseh raakt zwaargewond, onder meer aan de benen. Urenlang houdt hij zich dood onder een hoop takken, tot hij in de schemering kilometers door de sneeuw wegkruipt.

"Ik was niet meer bang. Of ik zou sterven, of ik zou de overkant bereiken." De volgende dag stoot hij op Oekraïense militairen en geeft hij zich over.

Toen we deze gevangenis in het voorjaar van 2024 voor het eerst bezochten, zaten hier uitsluitend Russen. Mannen in donkerblauwe uniformen die hun dagen vulden in de werkateliers, waar ze meubels en zelfs plastic kerstbomen in elkaar knutselden voor Oekraïense winkelketens.

In de kantine kregen ze borsjt en vers brood, gebakken door Russische medegevangenen, en na elke maaltijd riepen ze per tafel in koor, in het Oekraïens: "Dank voor de maaltijd!"

Velen van hen waren geronseld in Russische strafkolonies, met de belofte dat een half jaar front hun celstraf zou wissen. En vrijwel allemaal hoopten ze op hetzelfde: een plek op de lijst bij de volgende gevangenenruil.

Ruim 2 jaar later is die eentonigheid verdwenen. Op dezelfde binnenplaats klinken vandaag tientallen talen door elkaar. "We zijn hier met 9", zegt een Nepalese gevangene. Verstaan doen ze elkaar in het Russisch en vooral in het Engels. Wie Frans of Spaans spreekt, vertaalt voor de rest. Volgens het gevangenispersoneel zitten er ook Noord-Koreanen en mannen uit Tadzjikistan.

Het verhaal van de Nepalees rijmt met dat van de Togolezen. "Ze beloofden ons een loon en een Russisch paspoort. Dat paspoort heb ik nooit gekregen. Een vriend ging me voor en ik volgde hem. Ik verdiende 195.000 roebel", zo’n 2.100 euro per maand.

Over de behandeling in het kamp klagen ze niet. Net als in 2024 worden gewonden verzorgd op de medische afdeling en draaien de ateliers door, alleen de gezichten zijn veranderd.

Ook Beverly (28) legde de weg van Afrika naar deze binnenplaats af, maar zijn verhaal begint helemaal anders. In 2019 komt hij als jonge officier uit Congo-Brazzaville aan in Sint-Petersburg, door zijn eigen leger uitgestuurd voor een opleiding.

"Ik moest er gaan studeren." Hij leert vloeiend Russisch, leert er zijn vrouw kennen en krijgt een dochter, die intussen 2 is. Wanneer Rusland in 2022 Oekraïne binnenvalt, valt hij uit de lucht. "We begrepen er niets van", zegt hij. "Het was een schok, voor mij en iedereen rond mij."

In het najaar van 2025 loopt het fout. Beverly komt in aanraking met het Russische gerecht. Waarom precies, laat hij bewust in het midden. "Persoonlijke redenen." Er hangt hem een veroordeling boven het hoofd en hij krijgt 2 opties: de cel in, of een contract tekenen bij het leger. "C’était amer, très difficile." Bitter en heel moeilijk was het.

Rond de jaarwisseling staat hij al aan het front, eerste linie, in de regio Soemy. Als infiltrant moet hij met Russische kameraden Oekraïense linies verkennen en innemen, zowat de gevaarlijkste opdracht die het front te bieden heeft.

8 dagen houdt hij het vol. In die 8 dagen sneuvelen al zijn kameraden. Hij is bovendien de enige Afrikaan in de groep. "Ik heb zoveel geluk gehad. De drones waren overal. Ik was klaar om te sterven, ik had mijn lot al aanvaard."

In januari zit hij weggedoken in een ondergrondse holte in de bossen wanneer Oekraïense soldaten er granaten in gooien. Zijn vingers, al zwaar aangetast door vrieswonden, worden door de ontploffingen afgerukt.

Gewond wordt hij gevangengenomen. Via Kiev en Lviv belandt hij in dit kamp. Zijn schuld aan Rusland beschouwt hij als afbetaald. Al kan niemand hem dat garanderen.

Zijn woede richt zich niet op Moskou, wel op de tussenpersonen die jonge Afrikanen naar Rusland lokken. Vaak zijn dat zelf Afrikanen, zegt hij, die per aangebrachte landgenoot een commissie opstrijken en zich voordoen als reisbureaus.

"Agences de voyages", noemt hij ze schamper. "Het zijn oplichters. Ze duwen jongeren het moeras in." Het Russische ministerie treft volgens hem minder schuld dan de ronselaars die eraan verdienen.

Dat beeld duikt op in zowat elk onderzoek naar de ronselpraktijken: advertenties voor burgerbanen op sociale media, bemiddelaars die duizenden dollars aanrekenen, contracten in het Russisch.

Waarom zoveel jonge Afrikanen erin trappen? Beverly haalt de schouders op. Een verwijt maakt hij hen niet: wie thuis geen perspectief heeft, neemt risico’s die van buitenaf roekeloos ogen.

"Veel Afrikanen denken puur aan hun persoonlijke, individuele belang. Het is hetzelfde als met de Afrikanen die de oversteek van de Middellandse Zee wagen. Gevaarlijk, maar ze doen het toch." Rusland als perspectief op een beter leven.

Het antwoord waarmee Dosseh en Victor het gesprek openden, wij zijn Russisch, blijkt geen boutade. Van wrok tegenover het land dat hen naar het front stuurde is geen spoor. Poetin noemen ze een sterke man.

Oekraïne is in hun ogen weinig meer dan het slagveld van een oorlog tussen Rusland en het Westen. Victor zegt dat hij op Marine Le Pen zou stemmen, mocht hij in Frankrijk stemrecht hebben.

Dosseh formuleert het zo: "De Europeanen moeten stoppen met ons de les te lezen en ons correct beginnen te behandelen. Dit is geen oorlog tegen Oekraïne, maar tegen de NAVO."

Beverly, de man die zijn vingers verloor nadat hij via zo’n contract in het Russische leger was beland, verdedigt Rusland hardnekkig. De NAVO en Europa hadden nooit zo dicht bij Rusland mogen komen, zegt hij.

De Maidanrevolutie van 2014? Door het Westen gesponsord om Rusland te verzwakken. Wie hem bezig hoort, twijfelt er niet aan dat hij het meent. "In Afrika haten we Europa niet, maar we voelen minachting", zegt hij. "We staan dichter bij de Russische politiek dan bij de Europese. Het is afkeer en wanhoop, meer dan iets anders."

Het zijn bijna woordelijk de lijnen van de Russische beeldvorming die de voorbije jaren door West-Afrika en de Sahel rolde. In Burkina Faso, waar Victor zijn beeld van Rusland opdeed, ruilde de militaire junta de banden met Parijs in voor die met Moskou.

Dat die boodschap aanslaat, verbaast Ria Laenen niet. Zij doceert Russische politiek aan de KU Leuven. "Dit past in een narratief waar Rusland al jaren aan bouwt. En het werkt. Met doelgerichte campagnes, onder meer op sociale media, versterkt Moskou het anti-Europese sentiment dat er sowieso al leeft."

"Kijk naar de stemmingen in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties: de meeste Afrikaanse landen onthouden zich of stemmen met Rusland mee." Ook op het terrein weegt Moskou zwaarder: Rusland telt in Afrika ruim 40 ambassades, Oekraïne zo’n 18.

Dat Dosseh en Victor zich Russisch noemen, hoeft volgens Laenen evenmin te verbazen. "We weten dat de meesten om financiële redenen in Rusland belanden. Terugkeren naar hun land van herkomst is moeilijk. Dan hebben ze er alle baat bij om zich voor te doen als Rus, positief over Rusland te spreken en alsnog te hopen op een paspoort of op de beloofde premies en maandlonen."

Over hun toekomst maken de 3 zich weinig illusies. Bij gevangenenruilen tussen Kiev en Moskou staan buitenlanders onderaan de lijst, en Rusland vraagt amper naar hen.

Bij de coördinatiestaf klinkt het al langer dat deze mannen tussen alle stoelen vallen: Rusland heeft hen niet meer nodig, hun thuisland weet vaak amper dat ze nog leven en Oekraïne zit met hen opgescheept.

Zelfs wie zijn contract aan Russische zijde uitdient, raakt niet zomaar weg: Oekraïense inlichtingen telden minstens 3.080 buitenlanders die na afloop van hun contract in het leger worden gehouden.

En wie toch geruild wordt, loopt een groot risico om door Rusland prompt opnieuw naar het front te worden gestuurd.

Beverly haalt er de schouders bij op. "Erg hoeft dat niet te zijn. Hier zijn we niet slechter af dan aan het front. Integendeel."

Bijna anderhalf jaar na zijn gevangenname zit Dosseh nog altijd hier. De zware verwondingen aan zijn benen zijn intussen geheeld. Hij oogt gezond.

Terwijl de mannen in het kamp wachten, draait de ronselmachine door. Tot eind juli had VRT NWS via sociale media rechtstreeks contact met Mohammed (26) uit Bangladesh, vandaag actief soldaat in het Russische leger, ergens achter de frontlinie in Oekraïne. Hij stuurt video’s van kapotgeschoten huizen in het bezette achterland. "Het breekt mijn hart als ik dit zie. Hier leefden mensen."

Mohammed komt uit een arm dorp op het platteland van Bangladesh. Zijn vader is ziek, zijn 3 zussen hebben amper geld om van te leven. "Ik kwam naar Rusland om te werken. Ik wist dat het bij het leger zou zijn, maar ze zeiden dat ik bewaker zou worden, in Siberië."

In mei van dit jaar landt hij in Moskou. 10 dagen later staat zijn tekenpremie op zijn rekening, een smak geld. Al snel wordt duidelijk: geen Siberië, wel het front in Oekraïne. In 10 dagen tijd wordt hij klaargestoomd. Van zijn premie koopt hij de nieuwste iPhone. "Een laatste plezier voor ik sterf."

Zijn verhaal past in een patroon dat intussen grondig gedocumenteerd is. Mensenrechtenorganisaties Fortify Rights en Truth Hounds telden begin dit jaar minstens 104 Bengalezen in het Russische leger, vrijwel allemaal gelokt met beloftes van banen als poetshulp, arbeider of bewaker. Zeker 34 van hen sneuvelden al.

In juli publiceerde de Oekraïense inlichtingendienst nog een onderschept gesprek waarin een Russische militair beschrijft hoe 2 verdwaalde Bengalezen bij het front in de regio Charkiv werden opgeraapt, niet in staat om hun eigen eenheid te noemen.

Sinds midden juni zit Mohammed in Oekraïne, in Russisch uniform. Russisch spreekt hij niet. Vechten wil hij niet. "Ik zal niemand doden, dat is haram. Ik zal me niet verzetten en aanvaard mijn dood." Hij is ervan overtuigd dat de Oekraïners hem hoe dan ook zullen doden als ze hem gevangennemen.

"Ik wil naar huis", schrijft hij eind juli. "Maar er is geen uitweg. Ze hebben me te grazen genomen. Ik aanvaard mijn lot en draag het als een man."

Op 3 augustus is zijn account verdwenen.