Waterpeil van Donau en Rijn op dramatisch dieptepunt: kerncentrales worden stilgelegd, Duitse oorlogswrakken en mammoetresten komen naar boven

Om het te illustreren: in Boedapest staat de Donau vandaag nog slechts 23 centimeter hoog. De Rijn tikte vlak voor het weekend 25 centimeter aan. Voorspeld wordt dat het peil de komende week nog zal zakken en dat zou meteen het laagste niveau sinds het begin van de metingen in 1880 betekenen. 

Zowel in Hongarije als in Roemenië dreigt er een energiecrisis, die rechtstreeks te linken is aan het lage waterpeil. 

Voor de eerste keer in 44 jaar valt de kerncentrale van Paks, in Hongarije, volledig stil. De reden? De kerncentrale kan niet langer genoeg koelwater oppompen door het lage waterpeil van de Donau. Normaal pompt Paks enorme hoeveelheden rivierwater door de condensors om de overtollige warmte af te voeren. Dat water komt daarna, iets opgewarmd, weer in de Donau terecht.

Maar nu is er minder water beschikbaar om de centrale te koelen, het rivierwater is veel warmer dan normaal, waardoor het minder efficiënt koelt, en bovendien gelden milieuregels die verbieden om te warm koelwater terug in de rivier te lozen, omdat dat het ecosysteem zou schaden.

Het is de enige kerncentrale van het land, en normaal gezien levert die zo'n 40 procent van de elektriciteit. "Het is dus een enorm groot probleem", zegt onze correspondent Stefan Bos. "Dit is een historisch moment." 

De overheid vraagt Hongaren om hun energie- en waterverbruik fors te beperken. Zo wordt er gevraagd om elektrische auto's tijdens de piekuren niet meer op te laden en airconditioners uit te zetten. 

Ook zware industrieën, denk maar aan de autofabrikanten en batterijproducenten, moeten zuiniger zijn. Grootverbruikers kunnen zelfs helemaal afgesloten worden, als ze zich niet houden aan de beperkingen.

Het is natuurlijk geen evidentie om energie en water te besparen als het zó heet wordt. "Ook de komende dagen wordt het nog ver boven de 30 graden. Je merkt het hier ook in het dagelijkse leven. De trams en bussen rijden minder vaak, de supermarkt heeft drankautomaten uitgeschakeld, een autowasstraat is gesloten."

In Szentendre zitten momenteel ook duizenden mensen zonder drinkwater, vertelt Bos. "Het leger is ernaartoe, en heeft watertanks neergezet en duizenden waterzakken verspreid. Dit is duidelijk de eerste grote test voor premier Magyar sinds hij de macht greep in mei. De nieuwe premier had gehoopt om de economie te verbeteren, dus dit komt niet op een goed moment."

Eenzelfde verhaal in Roemenië. Ook daar zijn al verschillende reactors van de kerncentrale van Cernavoda om veiligheidsredenen stilgelegd. Net als in Hongarije heeft premier Ilji Bolojan gevraagd om - zeker 's avonds - minder stroom te verbruiken. Volgens hem kunnen de stroomonderbrekingen 1 tot 2 weken aanhouden. 

In Servië baart de waterkrachtcentrale bij Djerdap dan weer zorgen. Die draait nog maar op een capaciteit van 20 procent, omdat de waterweg zo versmald is. Daardoor zijn er een pak meer zand- en grindbanken. Ook de koelsystemen van de kolencentrales in Kostolac in Servië zijn ontregeld, en dus is ook daar de productie verlaagd. 

Ook de scheepvaart in de regio ondervindt heel wat hinder door het lage waterpeil.

In Hongarije moeten cruiseschepen ver stroomopwaarts aanmeren. Andere rondvaarten worden afgelast en volgens de Hongaarse minister van Transport ligt het vrachtverkeer ook helemaal stil. 

In Bulgarije liep eerder deze week ook een cruiseschip vast op een zandbank door het lage waterpeil. De politie moest uiteindelijk de 186 passagiers evacueren. En Bulgaarse schippers bij de Vidin-Calafat-brug, die het land verbindt met Roemenië, getuigen dat ze geen werk hebben, omdat hun boten vastgelopen waren. 

In Novi Sad, in het noorden van Servië, zijn honderden kleine boten gestrand op de rivieroever, die helemaal droogligt. 

Schepen kunnen ook niet helemaal volgeladen worden - anders bestaat het risico dat ze stranden, en er zijn lange wachttijden. 

De Donau stroomt door 10 Europese landen om uiteindelijk uit te monden in de Zwarte Zee. In verschillende landen heeft het lage waterpeil al opmerkelijke vondsten opgeleverd. 

In Servië bijvoorbeeld komt de vloot gezonken Duitse oorlogsschepen opnieuw boven water. Opnieuw, want ook in 2022 gebeurde dat al eens. 

Het verhaal zit zo: toen de nazi's zich in 1944 moesten terugtrekken voor de oprukkende troepen uit Sovjet-Unie brachten ze zelf de schepen tot zinken. Het was een tactiek om te voorkomen dat de schepen in vijandelijke handen zouden vallen, maar ook om de waterweg te bemoeilijken voor andere schepen. 

Het levert meer dan 80 jaar later ietwat surreële beelden op, van de wrakken waarrond mensen zwemmen of peddelen. 

Aan de grens tussen Servië en Kroatië werden er aan de oevers van de Donau in Batina ook al autowrakken en munitie blootgelegd, zo blijkt uit foto's van Reuters. 

En het zijn niet de eerste opmerkelijke vondsten in de Donau. Enkele dagen geleden werd er in het Bulgaarse dorpje Ryahovo ook al een mammoetskelet ontdekt. Specialisten kwamen ter plaatse om de botten te onderzoeken en mee te nemen. 

Enkele dagen geleden moesten de Hongaarse autoriteiten de Margaretabrug zelfs afsluiten omdat er een bom uit de oorlogstijd boven gekomen was, opnieuw door het dalende waterpeil.

Het probleem beperkt zich overigens ook niet tot de Donau. Ook de waterstand van de Rijn heeft een zorgwekkend laag niveau bereikt. De Rijn slingert door 6 Europese landen en mondt uit in de Noordzee. 

En net die Rijn is een cruciale scheepvaartroute voor granen, mineralen, ertsen, kolen en olieproducten. Doordat het waterpeil zo laag staat, kunnen schepen ook hier minder volgeladen worden, wat dan weer prijsstijgingen in de hand werkt. En dus kan de impact op onze economie groot zijn. 

En ook de waterstanden van bijvoorbeeld de Po in Italië, de Rhône in Zwitserland en de Garonne in Frankrijk zijn redenen tot kopzorgen. Aangezien het nog verschillende dagen (zeer) warm zal zijn, is beterschap nog niet meteen in zicht.