"Backlashes zijn van alle tijden": waarom 'Star Trek' al 60 jaar discussie uitlokt

11 tv-reeksen, 14 films en verschillende animatiereeksen over een tijdspanne van 6 decennia. Niet slecht voor een sciencefictionreeks die eigenlijk bij haar eerste uitzendingen op televisie in 1966 geen groot succes was. 'Star Trek' wist pas echt een breed publiek te verleiden dankzij eindeloze herhalingen op lokale Amerikaanse televisiezenders.

Bekijk de begingeneriek van die eerste serie:

'Star Trek' is bedacht door Gene Roddenberry. Hij creëert halverwege de jaren 60 een utopische toekomstvisie waarin honger en oorlog tot het verleden behoren. Met het ruimteschip USS Enterprise verkent de mensheid het universum, op zoek naar 'vreemde nieuwe werelden en andere beschavingen'.

"De meeste sciencefiction is dystopisch, maar 'Star Trek' durft iets anders te doen", legt professor mediastudies Frederik Dhaenens (UGent) uit. "Het vertrekt vanuit een positief mensbeeld: mensen kunnen de wereld daadwerkelijk ten goede veranderen."

"Het geeft hoop", zegt Kris Leysen, covoorzitter van The Belgian Voyage Club, de Belgische 'Star Trek'-fanclub. "Het toont aan dat de mensheid in de verre toekomst beter kan worden dan ze nu is."

Het is geen fantasy, want 'Star Trek' probeert steeds te rationaliseren. "Wat in de reeks te zien is, zou in de (verre) toekomst zomaar mogelijk kunnen zijn", vult Dhaenens aan. Alles krijgt een technische uitleg, waarbij moeilijke begrippen, morele dilemma's en filosofische vraagstukken niet worden geschuwd.

Veel technologie die in de reeks aan bod komt, is trouwens al goed ingeburgerd. "Denk maar aan gsm's, videobellen en tablets", zegt Leysen.

Die toekomstvisie van Roddenberry blinkt bovendien uit in diversiteit: het is een samenleving waarin iedereen mee kan doen, ongeacht huidskleur of achtergrond.

De Amerikaans-Japanse acteur George Takei (Sulu) en de zwarte actrice Nichelle Nichols (Uhura) krijgen prominente rollen als officieren op de brug van de USS Enterprise. Dat is baanbrekend halverwege de jaren 60.

"Er is een zwarte vrouw op tv die niet de meid speelt", zou actrice Whoopi Goldberg naar eigen zeggen als kind hebben uitgeroepen. Goldberg, die later zelf meespeelt in de spin-off 'The Next Generation', zegt dat ze met acteren is begonnen nadat ze Nichelle Nichols zag op de Enterprise, naast kapitein Kirk.

Ook het personage Chekov, een Russische officier, was midden in de Koude Oorlog een gedurfde keuze. "De Koude Oorlog zal niet eeuwig duren, dus Roddenberry vond het logisch dat er een Rus op de brug stond", zegt Leysen. "Iedereen is belangrijk in 'Star Trek'. Je achtergrond of afkomst speelt geen rol. Of je nu de kapitein bent of de toiletten onderhoudt, iedereen is nodig."

"Personen van kleur, zeker vrouwen, kregen op dat moment zelden een rol van belang", duidt Dhaenens. "Uhura en Sulu zijn een zekere vorm van verzet. Het was erg vooruitstrevend om die personages een prominente plaats te geven. Tegelijk zijn Uhura en Sulu niet dé centrale personages. De hoofdrollen, Kirk en Spock, zijn witte mannen."

Dat wil niet zeggen dat het Amerika van de jaren 60 even breeddenkend was. Tijdens het laatste seizoen belanden William Shatner (Kirk) en Nichelle Nichols (Uhura) in een mediastorm door de aflevering 'Plato's Stepchildren'. Daarin kussen hun personages, Kirk en Uhura, elkaar. Een kus tussen een witte man en een zwarte vrouw was toen quasi ongezien op televisie.

Je zou de originele 'Star Trek'-reeks 'woke avant la lettre' kunnen noemen. "Die termen bestonden toen uiteraard niet, maar het toont dat backlashes van alle tijden zijn", zegt Dhaenens. Op dat vlak lijkt niet veel veranderd.

De hedendaagse 'Star Trek'-reeksen trekken voluit de kaart van de diversiteit en krijgen daarom ook kritiek te verduren. De reeks 'Star Trek Discovery' (2017-2024) had bijvoorbeeld een vrouw van kleur in de hoofdrol, een prominent homokoppel in de cast en een belangrijke rol voor een non-binair personage.

Volgens Dhaenens begint het daardoor soms aan te voelen alsof de makers vinkjes aan het afvinken zijn, zodat elke vorm van diversiteit vertegenwoordigd is. "Kijk eens hoe inclusief we zijn", zegt hij erover. "Mensen hebben verwachtingen van wat een televisieserie precies is. Sommige mensen verwachten dat 'Star Trek' nog altijd is zoals 60 jaar geleden."

De 'trekkies', zoals de fans van de reeks worden genoemd, kijken dan wel erg kritisch naar hun favoriete serie. Ze hebben 'Star Trek' door de jaren heen ook meermaals gered.

Dat gebeurde al meteen in de jaren 60. Na het tweede seizoen werd de oorspronkelijke reeks afgevoerd wegens tegenvallende kijkcijfers. Afhankelijk van de bron ontving zender NBC enkele honderdduizenden tot een miljoen brieven van fans die een derde seizoen eisten. Met succes, want dat derde seizoen kwam er uiteindelijk.

Rond diezelfde tijd beginnen fans ook conventies te organiseren. Het zijn massale bijeenkomsten waarop ook de acteurs worden uitgenodigd. Vooral Kirk en Spock groeien uit tot publiekslievelingen. De beeltenissen van Leonard Nimoy (Spock) en William Shatner (Kirk) verschijnen op allerlei merchandising, van speelgoed en T-shirts tot brooddozen.

"Vanaf de jaren 70 begint een deel van de fans zelfs fanfictie te schrijven", zegt Dhaenens. En soms neemt dat een wat opvallende wending. "We krijgen de eerste echte voorbeelden van 'slashfiction'. Voornamelijk heteroseksuele vrouwelijke fans beginnen te fantaseren over Kirk en Spock als mogelijke geliefden."

Dhaenens noemt het fenomeen typerend voor sciencefiction. "Fans verdiepen zich graag in die werelden en beginnen hun eigen verhalen te schrijven", legt hij uit. "Het genre geeft ruimte aan dingen die we anders weinig te zien krijgen. Er zit kracht in die verbeelding."

Dankzij de fans, en de eerder genoemde herhalingen, is de reeks blijven voortleven in het collectieve bewustzijn. Ook de vele parodieën die door de jaren heen zijn verschenen, hebben daartoe bijgedragen.

Uiteindelijk zien ook de studiobonzen de waarde van de franchise en haar fanbase in, waarna eind jaren 70 en in de jaren 80 een reeks films met de originele cast verschijnt.

Eind jaren 80 volgt de echte doorstart met een nieuwe tv-reeks en een nieuwe generatie personages: 'The Next Generation', met Patrick Stewart als kapitein Picard. Achter de schermen werken ook televisiemakers mee die als kind zijn opgegroeid met de oorspronkelijke reeks. Ook Whoopi Goldberg sluit zich als actrice aan bij de cast.

Sindsdien zijn er, met onderbrekingen, in een gestaag tempo series en films gemaakt. Af en toe flopte een reeks of film zo hard, dat er een tijdje geen nieuwe 'Star Trek'-projecten aan geld raakten. Tot een nieuwe generatie fans opstaat en de franchise nieuw leven inblaast.

De trekkies zijn dus het lange leven van de franchise, maar wat als die toch beginnen af te haken? Acteur Jonathan Frakes, die Riker speelde in onder meer 'The Next Generation', maakt zich zorgen over de toekomst van zijn franchise.

"Hoe vinden we een jong publiek? Ons publiek is oud, en dat van Shatner zeker", vraagt hij zich af in een podcast die hij heeft met collega-'Star Trek'-acteur Brent Spiner. "Het mag geen nostalgie worden, want dan is het dood", vult scenarist John Logan aan.

Voor veel fans is het nochtans net die nostalgie die de franchise in leven houdt. 'Star Trek' maakt deel uit van hun jeugd. "Ikzelf heb 'Star Trek' leren kennen met 'The Next Generation' in de jaren 90", zegt Dhaenens. "Het is interessant hoe iedereen zijn eigen reeks lijkt te hebben, afhankelijk van wanneer je bent beginnen te kijken."

Ook Leysen maakte kennis met 'Star Trek' via 'The Next Generation'. "We hadden thuis geen kabel, dus ik nam alles op videocassette op bij mijn grootouders", vertelt de fan. "Daar keek ik dan thuis naar op het tv-tje in mijn kamer."

Toch dreigt de 60e verjaardag er een in mineur te worden. De voorbije jaren werden fans verwend met verschillende films en de ene na de andere nieuwe reeks, zij het van wisselende kwaliteit.

Intussen lopen de enige 2 nog lopende tv-reeksen 'Strange New Worlds' en 'Starfleet Academy' op hun einde. En voor het eerst in lange tijd is er geen enkele nieuwe 'Star Trek'-reeks in de maak. Paramount Skydance heeft wel plannen voor een "volledige reboot" in de vorm van enkele nieuwe films.

Die volledige reboot zou volledig losstaan van eerdere reeksen, films of zelfs personages. Dat baart sommige fans zorgen. David Ellison, de huidige topman van Paramount Skydance, heeft nauwe banden met de regering-Trump. Bovendien greep Ellison eerder al in bij de nieuwsdienst van CBS.

De vrees bestaat dat met die 'totale reboot' de waarden waarmee de reeks groot is geworden, overboord worden gegooid. En dan zouden fans weleens massaal kunnen afhaken. "Ze zijn erin geslaagd een trouwe fanbase uit te bouwen, net omdat ze redelijk trouw zijn gebleven aan het universum dat ze hebben gecreëerd", zegt Dhaenens.

Ook Leysen vreest daarvoor. "De nieuwe CEO van Paramount is een Trump-aanhanger", zegt ze. "Het is dus de vraag in welke mate de waarden van gelijkheid en antiracisme behouden zullen blijven." Of dat zal gebeuren, is koffiedik kijken.

'Live long and prosper', luidt het Vulcan-gezegde uit de reeks. De vraag is of de franchise zelf nog een lang en voorspoedig leven beschoren is met die mogelijke veranderingen. "Er zal altijd een deel van de fans blijven kijken, omdat ze de verhalen cool vinden", zegt Leysen. "Maar wie ook oog heeft voor de boodschappen erachter, zal zeggen: 'Nope, I'm done'."