Met een aanval samen met de VS op milities in Irak die bondgenoten van Iran zijn, heeft Saudi-Arabië zich voor het eerst openlijk in de oorlog in het Midden-Oosten gemengd. De voorbije maanden bleef het koninkrijk nochtans aan de zijlijn staan. Is dit een eenmalige actie of het begin van een nieuwe strategie? En waarom komt die omslag nu?
Zwart goud en een rode lijn: waarom Saudi-Arabië zich nu toch mengt in oorlog in Midden-Oosten
Inass Mouhamou
Gepubliceerd:
In het kort:
Saudi-Arabië voerde samen met de VS luchtaanvallen uit op door Iran gesteunde milities in Irak – de eerste keer dat het koninkrijk zich openlijk aansluit bij een Amerikaanse militaire operatie tegen Iraanse bondgenoten.
De aanval komt na een reeks Houthi-aanvallen op Saudische olietankers en energie-infrastructuur, waardoor de olie-export van Saudi-Arabië zwaar onder druk staat en de inkomsten van het land in het gedrang komen.
Toch verwacht expert Paul Aarts (Universiteit Amsterdam) geen langdurige directe confrontatie: "De Saudi's zullen zich niet zomaar laten meeslepen in een rechtstreeks conflict met Iran. Daarvoor is de nood aan een redelijke verstandhouding met Iran te groot."
Woensdagochtend werd duidelijk dat de korte gevechtspauze tussen de Verenigde Staten en Iran voorbij was. In de vroege uren voerden de VS en Saudi-Arabië gezamenlijke luchtaanvallen uit op door Iran gesteunde milities in Irak.
Het is de eerste keer dat Riyad zich openlijk aansluit bij een Amerikaanse militaire operatie tegen Iraanse bondgenoten. De voorbije maanden hield het koninkrijk zich afzijdig in de oorlog tussen Iran, de VS en Israël.
De voorbije dagen doken wel steeds meer berichten op dat Saudi-Arabië achter de schermen al langer betrokken was bij de Amerikaanse strategie tegen Iran. Waarom kiest Saudi-Arabië er uitgerekend nu voor om zich zo nadrukkelijk in de strijd te mengen?
Rode lijn
"Eigenlijk gaat het om een voorlopig laatste stap in een keten van escalaties waarmee de regio de voorbije weken werd geconfronteerd. De Saudi's hadden geen strategisch geduld meer", zegt Paul Aarts, Saudi-Arabië-kenner aan de Universiteit van Amsterdam.
Volgens Aarts ligt een belangrijk deel van die kettingreactie in Jemen, waar de spanningen tussen Saudi-Arabië en de door Iran gesteunde Houthi's de voorbije weken opnieuw zijn opgelopen. Het kantelpunt kwam begin deze maand.
Kort na de begrafenis van de Iraanse leider Ali Khamenei bombardeerde het door Saudi-Arabië gesteunde Jemenitische regeringsleger op 13 juli de luchthaven van Sanaa, die in handen is van de Houthi's. De bedoeling was te verhinderen dat een Iraans vliegtuig met een Houthi-delegatie aan boord kon landen na hun bezoek aan Teheran.
"Dat lijkt op het eerste gezicht misschien een incidentele militaire opflakkering, maar het was wel een belangrijke schakel in de geweldspiraal", zegt Aarts. Des te meer omdat de militaire confrontaties tussen Saudi-Arabië en de Houthi's sinds de wapenstilstand van 2022 na de Jemenitische burgeroorlog grotendeels waren geluwd.
En dus werd vanaf dat moment de spanning steeds verder opgedreven.
Op 20 juli kondigen de Houthi’s officieel een blokkade aan voor alle Saudische schepen die de strategische zeestraat Bab-el-Mandeb passeren. 2 dagen later claimen ze de aanval op 2 Saudische olietankers. Op 27 juli een nieuwe claim: een aanval op de olieraffinaderij van Saudi Aramco in de Saudische stad Jazan.
De Saudi's zullen zich niet zomaar laten meeslepen in een rechtstreeks conflict met Iran
Paul Aarts, Saudi-Arabië-kenner (Universiteit Amsterdam)
Daarop volgen volgens CENTCOM, het Amerikaanse militaire commando voor het Midden-Oosten, meer dan 30 droneaanvallen in 72 uur. Volgens het Amerikaanse leger werden die aangestuurd door de Iraanse Revolutionaire Garde (IRGC) en waren ze gericht tegen zowel Amerikaanse doelwitten als de Saudische energie-infrastructuur.
Voor Riyad was daarmee een grens bereikt en volgde dinsdagnacht de gezamenlijke aanval op door Iran gesteunde milities in Irak. “The gloves are off, vanaf dat moment was de terughoudendheid weg bij de Saudi’s”, zegt Aarts. “Voor hen was er een rode lijn overschreden en moesten ze reageren.”
Zwart goud
De sluiting van de Straat van Hormuz door de oorlog in de regio was voor Saudi-Arabië al een zware klap. Riyad dacht de Iraanse blokkade deels te kunnen ontwijken via een oliepijplijn naar de Rode Zee, vanwaar de olie via de haven van Yanbu kon worden uitgevoerd. Maar door de Houthi-blokkade van de Bab el-Mandeb-zeestraat dreigt nu ook die exportroute stil te vallen.
Zo wordt Saudi-Arabië geraakt waar het pijn doet: zijn olie-inkomsten. Het land leeft van de oliekurk, de Saudische economie draait quasi uitsluitend op de export van ruwe olie. Maar zolang het zwarte goud de havens niet uit raakt, brengt het de Saudi’s niets op.
Gevolg: minder middelen voor de miljardeninitiatieven van kroonprins Mohammed bin Salman (MBS). Daardoor lopen zijn prestigeprojecten, zoals NEOM, vertraging op.
Gisteren kwam daar nog een nieuw element bij: volgens Reuters overwegen de Houthi's tol te heffen op schepen die Bab el-Mandeb willen passeren. Dat voorstel zou eind juli zijn besproken met Iraanse functionarissen tijdens de uitvaart van ayatollah Ali Khamenei.
Mocht dat plan werkelijkheid worden, dan wordt andermaal een van de belangrijkste zeeroutes ter wereld niet alleen militair, maar ook economisch een drukmiddel.
Een machtsfactor van betekenis
Toch is de kans klein dat Saudi-Arabië de rechtstreekse confrontatie met de Houthi's opzoekt. De militaire interventie van Saudi-Arabië in de Jemenitische burgeroorlog, die in 2015 begon, “leverde de Saudi’s uiteindelijk niets op”, stelt Aarts. "De Saudi's hebben zich stukgebeten op de veerkracht van de Houthi's. Nu moeten ze erkennen dat de Houthi's, net als Iran, een machtsfactor van betekenis zijn."
Volgens Aarts moet de recente aanval dan ook vooral worden gezien als een "boodschap". "De Saudi's weten in welke regio ze zich bevinden. Historisch zijn ze steeds op zoek gegaan naar een modus vivendi met de andere spelers in de regio, eerder dan naar een langdurige directe militaire confrontatie."
Alle kanten op
Waar het conflict nu naartoe evolueert, valt moeilijk te voorspellen. "Het kan voorlopig alle kanten op", zegt Aarts.
Wat de rol van Saudi-Arabië betreft, is volgens Aarts één ding wel duidelijk: ze zullen zich niet zomaar laten meeslepen in een rechtstreeks conflict met Iran. Ondanks de gezamenlijke aanval met de Verenigde Staten blijft Riyad belang hechten aan een werkbare relatie met Teheran.
"Dat de Saudi's zich zouden aansluiten bij Amerikaanse aanvallen op Iraans grondgebied, lijkt mij niet aan de orde. Daarvoor is de nood aan een redelijke verstandhouding met Iran te groot."
Ook de reactie van Iran blijft een belangrijke onzekere factor. Volgens Aarts lijkt Teheran zijn strategie voorzichtig bij te sturen. Waar Iran de voorbije maanden vooral reageerde op aanvallen van zijn tegenstanders, nam het deze week zelf het initiatief met nieuwe aanvallen op Amerikaanse militaire basissen in Jordanië.
Iran lijkt nu eerst te escaleren om daarna opnieuw vanuit een sterkere positie aan de onderhandelingstafel te kunnen schuiven
Paul Aarts, Saudi-Arabië-kenner (Universiteit Amsterdam)
"Een klassieke 'tit-for-tat'-escalatie lijkt vandaag meer in het voordeel van de Verenigde Staten dan van Iran”, legt Aarts uit. “Iran zit economisch aan de grond en kan zelf nauwelijks olie exporteren. Het heeft er dus alle belang bij dat er uiteindelijk opnieuw ruimte ontstaat voor onderhandelingen."
Volgens Aarts lijkt Teheran bewust de druk op te voeren. "Iran lijkt nu eerst te escaleren om daarna opnieuw vanuit een sterkere positie aan de onderhandelingstafel te kunnen schuiven.”
Hij verwijst naar het memorandum dat op 17 juni ondertekend werd door beide partijen en een basis zou vormen voor nieuwe onderhandelingen. "Het is niet ondenkbaar dat Iran nu eerst escaleert om uiteindelijk weer naar dat memorandum, of een gelijkaardige tekst, terug te keren. Alleen wil Teheran dat dan doen op voorwaarden die dichter bij de Iraanse dan bij de Amerikaanse eisen liggen”, aldus Aarts.
