Mee op evacuatie van laatste Oekraïense burgers in de Donbas: "Het is te veel geworden, ik wil leven"

Het is 9 uur 's ochtends wanneer Anna Elsbernd (26) aankomt op de afgesproken plek, een parking in de stad Kramatorsk.

Anna is de oprichtster van de hulporganisatie Universal Aid Ukraine, die zich sinds de start van de grootschalige Russische invasie in 2022 ontfermt over burgers in de frontgebieden.

Samen met vertaler Matas Leskauskas (30) voert ze de laatste controles uit vooraleer ze vertrekken. Werkt de dronedetector? Zijn alle veiligheidsmaatregelen nageleefd? "Vandaag staan 3 evacuaties gepland", zegt de Duitse Elsbernd.

De 3 personen die het team vandaag evacueert, wonen allemaal in het district Kramatorsk, "en dat is nieuw", klinkt het.

"De situatie is ernstig aan het verslechteren. Russische FPV-drones  vliegen ongemoeid door de straten en de zweefbommen zaaien verwoesting."

Het net sluit zich stilaan rond de laatste 2 bastions in de Donbas die nog in Oekraïense handen zijn.

Kramatorsk en zusterstad Slovjansk vormen de ruggengraat van de Oekraïense verdedigingsgordel in de Donbas, een netwerk van versterkte steden dat sinds 2014 werd uitgebouwd. Voor Moskou zijn beide steden cruciaal om de volledige Donbas in handen te krijgen.

Russische infiltratiegroepen zijn inmiddels genaderd tot op zo'n 5 kilometer van de luchthaven van Kramatorsk, en ook bij Slovjansk wordt gevochten om ze te stoppen.

Een soldaat die op dit moment op rotatie is aan het front ten oosten van Slovjansk, en die anoniem wil blijven, bevestigt aan de telefoon dat de Russische opmars niet stilvalt, integendeel.

"Gisteren nog viel een zweefbom op honderd meter van onze bunker", zegt hij. "We staan onder druk van infiltranten en zware bommen, maar we houden stand."

Zijn eenheid moest de voorbije weken verschillende posities opgeven. De grijze zone, het niemandsland tussen beide legers, breidt ten oosten van Slovjansk gestaag uit.

74 in juni, 140 in juli

De druk op wat overblijft van de Donbas vertaalt zich in het werk van organisaties als die van Anna Elsbernd.

"De hele maand juni deden we nog evacuaties in het naburige Droezjkivka. Daar zijn we mee gestopt. Het is er te gevaarlijk geworden en bovendien worden we overspoeld met aanvragen vanuit Kramatorsk en Slovjansk zelf."

In juni evacueerde Universal Aid Ukraine nog 74 mensen, bijna uitsluitend uit Droezjkivka. In juli staat de teller al op 140.

"Elke evacuatie is veel gevaarlijker en neemt meer tijd in beslag", zegt Elsbernd. "We zullen dit jaar waarschijnlijk meer mensen evacueren dan vorig jaar, toen dat er tussen de 1.100 en 1.200 waren."

Op dagen met minder evacuaties trekken de vrijwilligers de omliggende dorpen in. Ze delen flyers uit met hun telefoonnummer en een duidelijke boodschap: 'Evacueren is de enige veilige keuze.' Veel inwoners blijven hopen dat het ergste aan hen voorbij zal gaan, tot de oorlog hen inhaalt.

Hoe snel de situatie verandert, blijkt ook uit de recentste cijfers van de organisatie. Op één dag, 26 juli, evacueerde het team 19 mensen uit Kramatorsk en Slovjansk. De jongste was amper 3 maanden oud.

In die 2 frontsteden wonen nog tienduizenden mensen: zo'n 42.000 in Slovjansk, volgens cijfers van het stadsbestuur uit juni, en ongeveer 50.000 in Kramatorsk. "De mensen worden er zwaar op de proef gesteld. Drones terroriseren de bevolking en zweefbommen richten ware vernielingen aan."

Op vrijdag 24 juli troffen 2 zware zweefbommen Slovjansk: 5 burgers kwamen om en minstens 9 anderen raakten gewond. Ook het gebouw van het Letse ereconsulaat liep schade op.

In één week tijd telde Slovjansk 9 doden en 45 gewonden, meldde Vadym Ljach, het hoofd van het militaire stadsbestuur, die zijn inwoners nogmaals opriep om te vertrekken.

Voor gezinnen met kinderen is dat vertrek op sommige plaatsen geen keuze meer.

Begin juni breidde Vadym Filasjkin, de gouverneur van de regio Donetsk, de verplichte evacuatie van gezinnen met kinderen uit naar afzonderlijke straten in Slovjansk en Kramatorsk en enkele omliggende dorpen.

"Een moeilijke, maar noodzakelijke beslissing", schreef hij op Telegram . "Onze belangrijkste taak is de levens van kinderen te beschermen."

Op Telegramkanalen duiken voortdurend nieuwe beelden op van Russische FPV-aanvallen. De video's tonen inslagen op het busstation in Slovjansk en op personenwagens in de straten van Kramatorsk. "Mensen zijn doodsbang en willen vluchten. Dat is onze job."

We zetten koers naar het eerste adres, in een buitenwijk van Kramatorsk, vlak bij het dorp Oleksandrivka.

Terwijl we door de stad rijden, valt op hoeveel er al verdwenen is: hier en daar houdt een koffiezaak koppig stand, maar veel handelszaken zijn definitief gesloten.

Ook de zware industrie, waar de stad decennialang om bekendstond, trekt naar het westen. NKMZ, de machinebouwer die de stad groot maakte, verplaatst duizenden werknemers naar een nieuw industriepark in Transkarpatië.

De operatie draagt de naam 'New Kramatorsk'. Zelfs de standbeelden worden weggehaald. De laatste grote Oekraïense steden in de Donbas lopen leeg.

Wat achterblijft, graaft zich in. Wegversperringen horen intussen bij het straatbeeld: prikkeldraad en betonnen drakentanden doorsnijden de stad en sluiten woonwijken af. Boven de belangrijkste invalswegen hangen kilometerslange netten die Russische FPV-drones moeten tegenhouden.

Maar de netten kunnen niet overal hangen. Opvallend vaak zijn het tankstations die geraakt worden: tientallen brandden de voorbije maanden uit na een directe inslag van een FPV-drone.

Het patroon oogt als een bewuste campagne, een Russisch antwoord op de Oekraïense aanvallen op brandstofdepots in bezet gebied. Alleen treft ze aan deze kant van het front vooral burgers: militairen tanken elders.

Onderweg slaat de dronedetector verschillende keren alarm. Het scherm licht op met het onderschepte camerabeeld van een FPV-drone in de buurt: velden, wegen en daken schuiven op het scherm voorbij. Soms komt het toestel zo dichtbij dat we het ook kunnen horen.

"Het is niet altijd eenvoudig om Oekraïense en Russische drones van elkaar te onderscheiden", zegt Elsbernd. "Na al die jaren zie je het meestal vrij snel. Ze zijn anders gebouwd en vliegen ook anders."

Zodra het huis in zicht komt, moet alles snel gaan. De bescheiden villa ligt langs de weg, net buiten de netten. Aan de deur staan een bejaarde vrouw, haar man en dochter. Enkel de vrouw vertrekt vandaag.

"Ze is ziek en kan door een wonde aan haar been niet meer stappen", zegt de dochter, die haar tranen bedwingt. Haar man helpt de zakken in de gepantserde auto te laden. Het afscheid duurt slechts enkele minuten.

Matas, de vertaler, is hier om burgers te helpen, én om ervaring op te doen. "Wat hier gebeurt, is ondenkbaar in de Baltische staten, waar ik woon", zegt de Litouws-Amerikaanse vrijwilliger. "Het is belangrijk om te helpen waar we kunnen."

De geëvacueerden worden eerst opgevangen in Kramatorsk, vooraleer ze verder westwaarts reizen. Voor de meesten is het de laatste halte in een regio die grotendeels verwoest raakte en stap voor stap in Russische handen valt. Veel meer dan een paar koffers hebben ze niet bij zich.

Voor de tweede evacuatie rijden we naar de rand van Kramatorsk. Daar wacht Ljoedmyla, in paniek. Er hangen drones boven het huis en we moeten opschieten. Waarom ze uitgerekend vandaag vertrekt? "Het is te veel geworden", zegt ze. "Ik wil leven."

De derde evacuatie brengt ons dichter bij de gevechten, op de weg tussen Kramatorsk en Droezjkivka, de stad waar het team vorige maand zijn evacuaties stopzette.

Matas houdt zijn ogen op de dronedetector gericht. De auto haalt 100 kilometer per uur onder de netten door. Een desolaat landschap raast voorbij. Halverwege verlaten we de hoofdweg, op zoek naar het juiste huis.

Olena (63) staat al buiten, tussen een handvol koffers. "De rest heb ik met de pakjesdienst Nova Poshta al naar Kiev gestuurd", zegt ze.

"Alles vliegt hier in het rond: artillerie, zweefbommen, FPV-drones. Mijn man en mijn hond willen nog niet weg, maar ik slaap niet meer van de luchtaanvallen."

Terwijl we wegrijden, zwaait haar man haar uit.

In de auto vertelt Olena over de stad die ze achterlaat. "Ik ben hier geboren, ik wilde nooit vertrekken. Mijn ouders liggen hier begraven. Elke straat ken ik, aan elke straat hangen herinneringen."

Zelfs de raketaanslag op het station van Kramatorsk, op 8 april 2022, toen een Russische raket met clustermunitie 63 wachtende burgers doodde, onder wie kinderen, kreeg haar niet weg. "Ik was die ochtend boodschappen aan het doen", herinnert ze zich. "Dat ik niet getroffen werd, is slechts toeval."

Al die jaren hield ze vol. "Een maand geleden was het hier nog rustig. Nu is het verschrikkelijk. Het is zo snel gegaan."

Ook het vooruitzicht op een zoveelste moeilijke winter duwt haar de stad uit. "De elektriciteit en het water vallen geregeld uit. Meestal is dat snel hersteld, maar het zal alleen maar erger worden. Nog een winter zoals de vorige overleef ik niet."

Haar buren zijn ofwel al lang weg, ofwel niet van plan ooit te vertrekken, zegt ze. "Je ziet wat ze met Kostjantynivka en Bachmoet hebben gedaan. Kramatorsk is het volgende."

Waarom dan nu pas? Ze kijkt me lang aan. "Ik had al die tijd nog hoop. Die hoop is nu weg." Ze reist naar Kiev, naar haar dochter, die een jaar geleden al met een van de laatste treinen vertrok. Haar man volgt later met hun eigen auto, hoopt ze.

"Ik droom ervan ooit terug te keren. Over Oekraïne ben ik optimistisch, over de Donbas niet. Ik begrijp niet waarom Poetin de Donbas wil."