Minister Verlinden wil drugsbaronnen laten meebetalen aan gevangenis, experts noemen het "symboolpolitiek"

Bij de laatste ministerraad voor de zomer kreeg ook Justitieminister Annelies Verlinden (CD&V) er enkele wetsontwerpen door, in de strijd tegen georganiseerde criminaliteit. Vooral de hervorming rond detentiekosten en de wrakingsprocedure vallen op.

Zo keurde de regering een wetsontwerp goed dat het rechters mogelijk maakt om criminelen te laten meebetalen voor kost en inwoon in de gevangenis.

De teksten van het wetsontwerp kregen we niet van het kabinet-Verlinden, maar wel een schriftelijke verduidelijking.

“Wie veroordeeld wordt voor ernstige vormen van georganiseerde criminaliteit, drugshandel of mensenhandel kan voortaan ook een bijdrage moeten leveren in de kosten van zijn detentie”, aldus een woordvoerder. Denk bijvoorbeeld aan de criminelen in de grote drugsprocessen 'Costa' en 'Kriva Rochem'.

Klinkt goed, maar volgens criminoloog Tom Daems (KU Leuven) voelt het aan als symboolpolitiek.

“Het bijzondere van het voorstel is dat het zich richt vooral op criminelen die veroordeeld zijn voor bepaalde zware criminele feiten, en daarmee ook grote winsten hebben gemaakt. Maar er zijn al andere manieren om criminelen financieel te raken: verbeurdverklaringen en boetes”, aldus Daems. Ook dat geld vloeit terug naar de staatskas en houdt de gevangenissen indirect draaiende. 

“Het voorstel lijkt in te spelen op de symboliek, terwijl het niet duidelijk is wat het kan opleveren. Het is niet ondenkbaar dat dergelijke systemen uiteindelijk meer kosten aan administratie, procedures en invordering, dan dat ze opleveren", onderstreept de criminoloog. 

Het kabinet-Verlinden schat de opbrengst op 5 of 6 miljoen euro per jaar. Een berekeningswijze kregen we niet. Een bijdrage aan de detentiekosten is in ieder geval geen automatisme. “De rechter beslist daar geval per geval over en houdt daarbij rekening met de financiële draagkracht, de sociale situatie en de mogelijkheden tot re-integratie van de veroordeelde”, aldus het kabinet.

Ook de Hoge Raad voor Justitie (HRJ) zegt in een advies geen voorstander te zijn: “Het voorstel lijkt eerder een lapmiddel te zijn dat voorbij gaat aan de noodzaak om te investeren in een betere ontneming van crimineel vermogen en aan een betere inning van financiële straffen en gerechtskosten.”

Lees: de HRJ zegt dat er gewoon meer werk moet worden gemaakt van ‘follow the money’: het daadwerkelijk in beslag nemen van crimineel vermogen. Verbeurdverklaringen worden niet zelden uitgesproken op een geschat vermogen.

Want de reële winsten zijn vaak weggesluisd via ingewikkelde constructies met buitenlandse (crypto)rekeningen. Of het zit in vastgoed, dat niet op de naam van de crimineel zelf staat. Vorig jaar kreeg het COIV - dat inbeslagnames van het parket beheert - een record van 148 miljoen euro aan crimineel vermogen in beheer, maar het blijft het topje van de ijsberg.

“Dezelfde reden waarom financiële en economische fraude best centraal wordt aangepakt, geldt ook voor drugsonderzoeken: er zou nog veel sterker moeten worden ingezet op het onderzoeken van geldstromen en vermogens”, zet de HRJ uiteen.

“Als daar voldoende aandacht en middelen naar zouden gaan en vermogensvoordelen maximaal in beslag worden genomen en verbeurdverklaard, is het onnodig om een bijdrage in de kosten van de detentie in te voeren.”

Experts zijn dus kritisch, maar het idee dat criminelen zelf (een deel) van hun detentie betalen is vanuit historisch perspectief niet vreemd.

“Toen er eeuwen geleden stadsgevangenissen waren, moesten mensen betalen voor een nacht in de cel. Ze konden betalen voor eten en zelfs prostituees.”, weet criminoloog Daems. “De afgelopen jaren werd het idee om gedetineerden opnieuw te laten meebetalen vooral op tafel gelegd door de partij MR.”

In de Verenigde Staten is er (in de meeste staten) een vorm van “pay-to-stay”. Criminelen moeten betalen voor een deel van de kosten van hun eten bijvoorbeeld.

Ook in ander Europese landen bestaan er vormen van het systeem, zoals het Duitse “Haftkostenbeitrag” voor gedetineerden.

“Het voorstel van Verlinden is bijzonder omdat het zich toespitst op bepaalde vormen van criminaliteit”, zegt Daems. “In het buitenland wordt er vaak gewoon gekeken: wie kan er wat bijdragen, los van de feiten waarvoor je zit.”

Het gaat in het buitenland om mogelijke bijdrages van enkele tientallen euro’s voor kost en inwoon. Die dekken nooit de volledige kost van detentie, in België zo ongeveer 160 euro per dag per gedetineerde.

De bijdragen zijn sowieso gecontesteerd. Criminelen zijn vaak onvermogend en hebben schulden. Een extra kost kan die schuldenput nog dieper maken, die ook de resocialisatie in de maatschappij (na de straf) in de weg kan staan. Dat is ook de reden waarom het voorstel in Nederland om gedetineerden 16 euro per dag te laten bijdragen, enkele jaren geleden van de politieke tafel werd geveegd. 

“Ook toen het elektronisch toezicht er kwam in Vlaanderen, eind jaren 90, moesten mensen met een enkelband een kleine bijdrage betalen van omgerekend 2,5 euro per dag”, merkt Daems op."Maar men is ervan afgestapt, net omdat het mensen vaak nog meer schulden gaf."

Om ook de processen tegen die grote drugscriminelen vlotter te laten verlopen, wil Verlinden ook de wrakingsprocedure hervormen.

De afgelopen jaren was er een piek in het aantal wrakingsverzoeken, die mee te wijten zijn aan enkele grote drugsdossiers. Processen zoals 'Costa' en 'Kriva Rochem' lagen maanden stil door verschillende wrakingsverzoeken.

Als tegen een rechter een wrakingsverzoek wordt ingediend, beginnen er verschillende termijnen te lopen waarin eerst de gewraakte rechter zelf moet beslissen, en nadien een hogere rechter. 

Er is een totale doorlooptijd van 14 dagen voordat er een oordeel is over het wrakingsverzoek. Minister Verlinden wil die nu terugbrengen naar 11 dagen. De mogelijkheid om in cassatie te gaan tegen de specifieke beslissing over het wrakingsverzoek wil ze afschaffen.

Ook wil Verlinden dat wie zijn wrakingsverzoek ongegrond verklaard ziet worden, de kosten voor de procedure moet betalen. Tot onvrede van advocaten.

“Dit lijkt op een afradingsmechanisme”, zegt Peter Callens, voorzitter van de Orde van Vlaamse Balies (OVB).

“Als je het risico loopt op te draaien voor de kosten, dan gaan mensen terughoudender zijn, terwijl ze misschien redenen hebben om te denken dat er wel degelijk een schijn van partijdigheid is bij die rechter. Dit lijkt een bedreiging voor het vertrouwen in de werking van justitie, en dat hebben we echt niet nodig nu”, aldus Callens.

Verlinden wil ook de boetes die er nu al zijn voor misbruik van de wrakingsprocedure verhogen. Een voorstel waar Callens, en ook de HRJ in een advies, geen voorstander van is. Het opleggen van zo een misbruikboete is heel uitzonderlijk en werd toegepast in het proces-Optima. 

Ook is de HRJ geen voorstander van het afschaffen van de schorsende werking van een wrakingsverzoek. Als er nu tegen een rechter een wrakingsverzoek wordt ingediend, komt het proces stil te liggen. Dat zou in de toekomst niet meer automatisch het geval zijn.

“Als nadien de wraking gegrond wordt verklaard, dan zijn alle door de gewraakte rechter gestelde handelingen nietig”, zegt het kabinet-Verlinden. “Dan is er voor die periode dus een nietig proces gehouden. Dit lijkt tijdverspilling te zijn”, reageert Callens.

“Ons voorstel is om bij grote processen waar wrakingsprocedures verwacht kunnen worden, extra rechters op te roepen die snel kunnen invallen, zoals er ook reserve-juryleden zijn bij assisen”, aldus de OVB-voorzitter.