Unia vindt uitspraak Sophie Straat geen discriminatie, maar hoe werkt het gelijkekansencentrum?

Unia is het interfederaal gelijkekansencentrum van België. De organisatie strijdt tegen discriminatie, haatspraak en haatmisdrijven en helpt mensen die menen dat ze ongelijk behandeld worden.

Unia behandelt meldingen over verschillende discriminatiegronden, zoals afkomst, handicap, geloof, leeftijd, seksuele oriëntatie of vermogen. Voor meldingen over gender of geslacht is een andere organisatie opgericht, namelijk het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen.

De meeste mensen kennen Unia omdat het slachtoffers bijstaat. "Vaak gaat het om mensen die discriminatie hebben meegemaakt of slachtoffer zijn van haatspraak of een haatmisdrijf", zegt directeur Els Keytsman De Ronne. "Wij staan hen bij, zoeken samen naar een oplossing en zetten elke stap samen. In een absolute minderheid van de gevallen gaan we met hen mee tot in de rechtbank."

Naast individuele dossiers doet Unia ook veel ander werk: het geeft beleidsadvies, volgt regelgeving op, doet onderzoek en organiseert opleidingen. Het is dus zeker geen rechtbank en kan zelf geen straffen opleggen.

Iedereen die denkt slachtoffer te zijn van discriminatie kan gratis een melding doen bij Unia. Dat kan online, telefonisch, via mail, per brief of tijdens een gesprek.

"En heel vaak bellen mensen ons omdat ze iets hebben gezien. Ook als iemand getuige is van iets of gewoon ontevreden is, kan zo'n melding nuttig zijn. Zo houden wij de vinger aan de pols", zegt Keytsman De Ronne.

Unia ontving vorig jaar in totaal 8.054 meldingen, goed voor meer dan 20 per dag. Daaruit werden ongeveer 2.000 dossiers geopend.

Vervolgens wordt bekeken welke aanpak het meest geschikt is: informatie geven, verzoeningsgesprekken tussen partijen of eventueel verdere juridische stappen zetten.

"Maar lang niet elke melding leidt tot een dossier. Soms zijn we niet bevoegd of gaat het juridisch niet over discriminatie."

Bij de zaak rond Sophie Straat kwamen opvallend veel meldingen binnen. "Dat komt door de aandacht in de media en op sociale media. Intussen zitten we aan meer dan 300 meldingen, en dat aantal zal nog oplopen."

Unia toetst elk dossier af aan de Belgische antidiscriminatiewetgeving. Daarbij kijkt de organisatie niet alleen naar de uitspraak of het gedrag zelf, maar ook naar de context, de omstandigheden en de mogelijke gevolgen.

"Een dossier wordt multidisciplinair bekeken", zegt Els Keytsman De Ronne. "We hebben een 30-tal mensen die meldingen behandelen."

De beslissing wordt dus niet door één persoon genomen. "Bij de beslissing over een dossier zijn altijd meerdere medewerkers betrokken, waaronder mensen die de antidiscriminatiewet perfect kennen. Wij vellen geen oordeel zoals een rechtbank dat doet. Wij maken een juridische analyse", zegt Keytsman De Ronne.

In de zaak van Sophie Straat bekeek Unia de binnengekomen meldingen, de beelden van het optreden en de context waarin de uitspraak werd gedaan. De organisatie hield daarbij ook rekening met de ruime bescherming van de vrijheid van meningsuiting die in België geldt. "Zeker in artistieke context gaat die vrijheid zeer ver."

Nee, Unia spreekt geen juridische vonnissen uit en kan geen boetes opleggen.

"Wij formuleren louter adviezen", zegt Els Keytsman De Ronne. "Mensen die bij ons een melding doen, zijn ook vrij om daarna nog andere stappen te zetten, zoals het indienen van een klacht."

In uitzonderlijke gevallen kan Unia ook beslissen om zelf naar de rechtbank te stappen of zich burgerlijke partij te stellen. "Dat gebeurt wanneer onderhandelingen tussen partijen niets hebben opgeleverd, wanneer wij overtuigd zijn dat er sprake is van discriminatie en wanneer de melder het zelf ook ziet zitten om naar het gerecht te trekken", zegt Keytsman De Ronne.

Als een zaak voor de rechtbank komt, is het uiteindelijk een rechter die beslist of er juridisch sprake is van discriminatie. "Veel vaker komen we tot onderhandelde oplossingen."

Hoewel een beslissing van Unia niet bindend is zoals een rechterlijke uitspraak, kan ze wel gevolgen hebben.

Een organisatie kan bijvoorbeeld haar beleid aanpassen na onderhandelingsgesprekken of advies. Een beslissing kan ook een maatschappelijk debat op gang brengen of invloed hebben op toekomstige dossiers.

De impact van Unia zit dus vooral in haar expertise en haar mogelijkheid om discriminatie onder de aandacht te brengen. 

Unia biedt ook rechtsbijstand, en probeert het verschil te maken wanneer een zaak voor de rechter komt. "Onderzoek van de UCL naar discriminatiezaken toont dat iemand die alleen naar de rechter stapt ongeveer 1 kans op de 3 heeft om gelijk te krijgen", zegt Keytsman.

"Wanneer Unia mee ondersteunt, stijgt dat tot ongeveer 2 kansen op de 3. Dat heeft te maken met onze expertise en ervaring."

Unia krijgt een overheidsdotatie, maar moet onafhankelijk kunnen werken. Dat is ook wettelijk zo vastgelegd.

Volgens politicoloog Dave Sinardet (VUB) is het de bedoeling dat Unia ook kritisch kan zijn tegenover de overheid die hen financiert. "Dat is het hele idee van een liberale democratie: dat je bepaalde instellingen hebt die door de overheid worden gesteund om onafhankelijk hun rol te spelen."

"Het gelijkekansencentrum, zoals Unia vroeger heette, werd opgericht door de verschillende parlementen van het land. De federale overheid, de Franse Gemeenschap, het Waals Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap."

Maar met de Vlaamse overheden zit er al enkele jaren een haar in de boter. De Vlaamse Gemeenschap en het Vlaamse Gewest stapten in 2022 uit de samenwerking en richtten daarna het Vlaams Mensenrechteninstituut op.

"Dat deden ze uit onvrede over de koers die Unia vaart. Vooral N-VA vond Unia te activistisch en te links", zegt Sinardet. 

Gisteren uitte N-VA-minister Zuhal Demir kritiek op de beslissing van Unia rond Sophie Straat. 

Ze schreef op X dat Unia "problemen heeft met zichzelf" en verweet de organisatie te licht om te gaan met mensenrechten. Dat haar partij structurele moeilijkheden heeft met de organisatie, ontkent ze. 

Maar volgens Dave Sinardet ligt de relatie wel degelijk moeilijk. "Al 10 à 15 jaar is de N-VA op z'n zachtst gezegd niet direct fan van Unia en van hoe de organisatie haar rol invult."

"Toen de vorige Vlaamse regering heeft beslist om uit Unia te stappen, was dat op vraag van N-VA. Ze vinden Unia te activistisch, te veel gericht op bepaalde types discriminatie, zoals racisme, en te weinig op andere. Vanuit de ogen van N-VA kijkt Unia te veel vanuit een links-progressief standpunt naar discriminatie."

De kritiek op Unia komt dan ook vooral uit ideologisch rechtse hoek. "Linkse partijen staan doorgaans positiever tegenover de organisatie, al zijn ook daar de standpunten over thema's als migratie en diversiteit de voorbije jaren geëvolueerd. Kijk maar naar Vooruit"

Die politieke verschuiving heeft voor Unia ook een financieel staartje gekregen. Binnen de huidige federale regering kreeg Unia een besparingsopdracht. "Als het aan N-VA en MR had gelegen, was Unia liever volledig afgeschaft. Omdat andere partijen dat niet zagen zitten, is het uiteindelijk gebleven bij een flinke besparing van 25 procent van hun middelen."