Kaart onthult meest waardevolle Waalse bossen: "Je ziet er veel meer types bomen"

"Kijk daar, een boomklever!" Bioloog Corentin Rousseau (WWF-België) heeft opnieuw iets als eerste gespot. In de verte zien we effectief een vogeltje wegfladderen, we vangen er nog een glimp van op. "Het is een bijzonder vogeltje: het leeft in een holte in een boom. Het schermt de ingang af tegen belagers door die met modder kleiner te maken, zodat roofdieren er niet in kunnen", vertelt Rousseau. 

We bevinden ons in een bos in de gemeente Wellin, niet eens in de diepe Ardennen. De toon is meteen gezet: dit moet een waardevol stukje Waals bos van 'première classe' zijn, waar net iets meer te zien is wegens de grotere biodiversiteit. 

Onlangs bracht de Waalse natuurorganisatie 'Forêt et Naturalité' samen met het WWF een digitale kaart uit van de meest waardevolle bossen in Wallonië. Het is voor het eerst dat zo'n kaart is vrijgegeven. 23 procent van de Waalse bossen voldoet aan de criteria om als waardevol te worden bestempeld. Als je weet dat een derde van het hele Waalse grondgebied bos is, dan is dat wel wat.   

Om de kaart samen te stellen, is onder meer een vliegtuigje ingezet dat het hele Waalse grondgebied is afgevlogen. Dat vliegtuigje had een radar aan boord, met een systeem dat niet enkel de kruinen van bomen ziet, maar ook in lagen kan kijken. Zo kunnen onderzoekers zien of er nog groen onder de kruinen zit. Indien ja, dan is dat een extra troef om als waardevol ingekleurd te worden. 

"Met de LIDAR-tool kunnen we zelfs riviertjes of beddingen ontdekken", weet Rousseau. Ook een riviertje is een extra, maar er is meer. De aanwezigheid van grote, oude bomen bijvoorbeeld is een belangrijk argument. "Het gaat dan om bomen met een omtrek van minstens 1,5 meter," vertelt Rousseau. We stoppen bij een oude eik waar hij de armen niet omheen krijgt. De kruin lijkt torenhoog richting hemel te pieken. Zo'n type boom dus. 

"Zo'n boom zorgt voor heel wat biodiversiteit. Er zit heel wat meer leven in en rond zo'n boom, denk aan een breder palet insecten of vogels", schetst Rousseau.

Een ander criterium: de aanwezigheid van zeldzame vegetatie. Het kan dan gaan om bloemen die je niet zo vaak ziet, zoals de bosanemoon of de boshyacint. Ook hellingen zijn een pluspunt in de afweging. 

Een uitstapje naar zo'n waardevol bos van de hoogste klasse is de moeite om verschillende redenen. Rousseau somt op: "De verschillende soorten bomen zorgen voor meer soorten wilde dieren, zoals bepaalde vogels. Je vindt er ook verschillende types paddenstoelen, je ziet er heel wat korstmossen. Weet ook dat uit onderzoek blijkt dat mensen gelukkiger zijn in een omgeving met veel biodiversiteit."

Rousseau wil nog een belangrijk misverstand uit de weg ruimen. Vlamingen associëren de Ardense bossen vaak met fijnsparren. Terecht, want je ziet ze er massaal. Alleen: ze zijn massaal aangeplant, vaak voor de houtproductie, en ze zijn een ramp voor de biodiversiteit door de monocultuur van 1 type boom. 

Ik vraag Rousseau hoeveel 'typisch' Ardens sparrenbos er op de kaart met waardevol bos staat. "Zéro", knipoogt hij. Wie dus graag gaat wandelen voor de typische geur van zo'n Waals sparrenbos, is eraan voor de moeite.

In een waardevol, divers bos zal je wel hier of daar wel een natuurlijke, wilde fijnspar vinden, maar ook niet meer dan dat, zegt Rousseau. "Je zal er vooral eiken, beuken, berken, esdoorn en els zien. Inheemse bomen", benadrukt hij. "Vergeet niet dat de fijnspar (epicea) is ingevoerd."  

Een divers, waardevol bos heeft nog een ander voordeel tegenover de aangeplante sparrenbossen. Het is veel klimaatrobuuster dan een aangeplant bos met monocultuur, omdat er zoveel verschillende types bomen staan. Als door de klimaatverandering een bepaalde soort in de problemen komt, kan een andere soort overeind blijven. Een divers bos is sterker.

"Bomen van verschillende leeftijden zijn belangrijk. Net als verschillende boomsoorten. En hoe genetisch diverser, hoe beter," somt Rousseau op. Een niet te verwaarlozen factor in tijden waarin bossen steeds vaker onder druk komen door weerextremen.

Zo werden enkele jaren geleden heel wat fijnsparren het slachtoffer van de letterzetter. Dat is een kever die kiest voor door de droogte verzwakte bomen, vaak fijnsparren, en onder de schors de boom aantast. Vaak sterft de boom uiteindelijk helemaal af. De vele droge zomers, onder meer die van 2018, bleken een feest voor de letterzetter maar een kerkhof voor veel fijnsparren. 

De digitale kaart werd eigenlijk gemaakt om gemeenten en privé-eigenaars van bossen te helpen inschatten hoe waardevol een bos is, om zo te vermijden dat er waardevol bos sneuvelt, vertelt WWF-woordvoerder Hans Moyson. 

In Wallonië is ongeveer de helft van de bossen in privéhanden, maar zo is er tenminste een tool die mensen wegwijs maakt. "Zo kan men niet zeggen 'we wisten het niet' als er waardevol bos wordt gekapt. Toch is maar een fractie van het bos dat nu is ingekleurd als waardevol, ook echt beschermd", vertelt Moyson. Volgens berekeningen van het WWF is amper 3,3 procent van de Waalse bossen grondig beschermd. 

We wandelen verder en passeren een indrukwekkende esdoorn, de boom waarvan we het blad kennen uit de vlag van Canada. Het is een boom die je niet zo vaak ziet in een Waals bos.   

"In het kader van de Europese natuurherstelwet moeten landen veel meer natuur op hun grondgebied (beter) gaan beschermen. Deze waardevolle bossen liggen vaak in gebied dat economisch minder interessant is voor het kweken van hout - snelgroeiend hout als de fijnspar, red. - om economische redenen. Dan kan het voor een overheid een quick win zijn om net deze gebieden ook effectief beter te beschermen", vertelt Rousseau.