Sire, de marine zit binnenkort zonder gevechtsschepen

Het dossier van de bouw en aankoop van 2 nieuwe fregatten voor de Belgische marine werd al in 2016 opgestart. Om de verouderde fregatten Leopold I en Louise Marie te vervangen ging België in zee met Nederland.

Oorspronkelijk bestelden de buurlanden samen 4 identieke schepen, en Nederland nam hierbij het voortouw. Maar het dossier maakt intussen zoveel water dat België er nu de stekker uit wil trekken, omdat de oplevering vertraging oploopt en de kostprijs uit de klauwen loopt.

"Die is 500 miljoen euro per schip opgelopen naar 900 miljoen, en Nederland geeft aan dat het nog veel duurder zal worden", zegt een hoge officier bij de marine.

"Leveringsdeadlines worden jaar na jaar vooruitgeschoven. Het vertrouwen in de Nederlanders is weg", klinkt het kritisch. "Ons land investeerde al meer dan 100 miljoen euro in deze samenwerking met Nederland. Hoe we dat recupereren, valt nog te bezien", is binnen de regering te horen.

Door de aanhoudende vertraging komt de Belgische marine binnen enkele jaren zonder grote schepen te zitten. Dat heeft 2 grote gevolgen.

In de eerste plaats betekent dit dat België niet langer mee de internationale vrije scheepvaart kan garanderen. Pijnlijk voor een land dat sterk afhankelijk is van zijn grote zeehavens.

"Daarnaast betekent het ook dat we enkele jaren geen jonge mensen kunnen aanwerven of opleiden", merkt een marine-officier op. 

Het fregattendossier weegt intussen op de Belgisch-Nederlandse samenwerking. Het is een chefsache geworden, een dossier voor de politieke leiders van beide landen. "Het is een politiek probleem geworden", is te horen in de omgeving van premier De Wever. 

De Wever sprak er begin deze maand al over met zijn Nederlandse collega Rob Jetten, in de marge van de NAVO-top in Ankara. Een tweede ontmoeting staat gepland begin augustus. Voor het einde van het jaar wil ons land de beslissing communiceren.

"België heeft een contract met de Nederlandse overheid voor de levering van nieuwe fregatten, niet met de Nederlandse scheepsbouwer Damen", merkt een bron bij de marine fijntjes op.

De huidige Belgische fregatten zijn tweedehandsschepen, overgekocht van de Nederlandse marine.

Ze werden gebouwd in 1988 en na bijna 40 jaar dienst zijn ze helemaal op. De technieken zijn verouderd, wisselstukken zijn vaak niet meer voorhanden en de voortstuwing is niet langer betrouwbaar.

"Eerder werd in een interne studie al aangetoond dat het vanaf 2025 al eigenlijk niet meer de moeite was de schepen op te lappen", zegt iemand bij de marine.

Bovendien zijn de sensoren (sonar, radar, raketten, vuurgeleiding, …) ook allemaal verouderd. Zonder nieuwe schepen heeft de marine dus een capaciteitsprobleem, geen inzetbare schepen meer.

De nieuwe schepen waren voorzien om geleverd te worden tegen 2028-2029. "Intussen spreken de Nederlanders van 2034, ten vroegste. Maar er is nog "geen stuk metaal gesneden" zegt een regeringsbron. 

"Om een nieuw schip en haar bemanning klaar te krijgen, mag je zeker nog eens 3 jaar extra rekenen", zegt een oud-commandant van de Belgische fregatten. Als de marine tegen 2030 dus geen nieuwe schepen heeft, dan kan ze geen nieuwe mensen opleiden, en geen operaties meer uitvoeren.

"En dat voor de komende bijna 10 jaar", merkt de marine-officier op. Terwijl België met 3 zeehavens (Antwerpen, Gent en Zeebrugge) en een dure bagger- en tankervloot echt wel een 'maritiem' land is." 

In 2016 werd de prijs van een nieuw fregat begroot op 500 miljoen euro. Door de oplopende vertraging werd die prijs door de Nederlanders 'geactualiseerd' tot 900 miljoen euro. "Nederland spreekt nu over een nieuwe extra kostprijs van 250 miljoen, zonder enige garantie van levering." 

Chef Defensie Frederik Vansina: "Dit is een probleem dat niet meer alleen met geld kan worden opgelost. De Nederlanders doen gewoon niet - of kunnen niet meer doen - wat ze ons wél beloofd hebben."

Bij de bestelling van de nieuwe schepen schoof de Nederlandse regering meteen de Nederlandse scheepswerf Damen naar voren. Damen had in het verleden fregatten gebouwd en de Nederlandse regering wilde koste wat het kost dat de bouw weer door hen zou gebeuren. 

België en Nederland beslisten om het aantal te bouwen fregatten op te trekken naar 7 (4 voor Nederland, 3 voor België), maar ook de vereisten veranderden voortdurend. "Nederland begon plots eisen te stellen dat de schepen in veel koudere, arctische, temperaturen zouden moeten opereren. Tja, dan moet je alles binnenin gaan hertekenen", getuigt een officier.

Een andere bron binnen de marine gaat verder. "De Nederlandse marine tekende grofweg een ontwerp, waarmee Damen dan aan de slag moest. Tja, zo werkt dat dus blijkbaar niet. En omdat Nederland een grotere vloot heeft, stelt het capaciteitsprobleem zich daar niet." 

De Belgische marine liet intussen een brede studie uitvoeren van mogelijke andere kandidaten. "Die moeten vooral sneller kunnen leveren", zegt een regeringsbron. "Kostprijs en wat het fregat allemaal kan, of niet kan, speelt nu wat minder voor België", aldus een bron bij de marine.

Intussen zijn er steeds meer argumenten tégen verdergaan met Nederland: "Van deze Nederlandse nieuwe fregattenklasse zouden er 7 worden gebouwd", een relatief klein aantal. "Frankrijk bouwt van de nieuwste FDI-fregatten al zeker 13 stuks, onder meer voor Griekenland en Zweden. Idem bijvoorbeeld voor de Italiaanse FREMM EVO-klasse." Daar koopt Portugal er enkele van.

Meer dezelfde Europese schepen bouwen, levert meer fregat per euro op én meer samenwerking. "Zeker als je gaat kijken naar de 'life cycle cost'", zegt de oud-commandant van een fregat.

Minpunt voor de Fransen: militaire samenwerking met de Franse industrie liep de voorbije jaren niet goed, leerde het dossier van nieuwe gepantserde voertuigen voor de landmacht. "Het is kwaad kersen eten met de Fransen wat dat betreft", zei minister van Defensie Theo Francken (N-VA) daarover.

Twee opties liggen voor, zo klinkt het. "Ons land koopt of huurt fregatten, zodat de marine kan voortvaren, maar dan nog zitten we met veel duurdere fregatten én een kostprijs voor die extra huur."

Nederland zou kunnen voorstellen om marineschepen van hen te huren, maar die piste wordt als onwaarschijnlijk gezien. "Willen de Nederlanders eigenlijk nog wél deze samenwerking doorzetten? Of gaan ze liever alleen door, met hun eigen industrie?" vraagt defensiechef Vansina zich af. 

Tweede optie, die nu voorligt, is om de stekker met Nederland eruit te trekken en dus bij andere grote zeevarende naties fregatten te kopen. 

Dat laatste is ook wat minister van Defensie Francken wil doen : "Ik zal me informeren bij de Europese fregattenbouwers: Italië, Frankrijk, Duitsland, Spanje en ook Turkije."

Turkije heeft een sterke en grote marinebouw en deed België intussen een "zeer sterk voorstel". Turkije kan al in 2027 een eerste fregat leveren, "met Turkse sensoren of met sensoren naar keuze, maar dan met meerkost", aldus een regeringsbron.

"De Turken kunnen 3 fregatten leveren voor de prijs van 2 Nederlandse." De marine zit evenwel niet te wachten op Turkse schepen. "Het gaat om 'Middellandse Zee-fregatten', dat is nog wat anders dan varen rond Groenland", zegt een hoge marine-officier.

Tegelijkertijd speelt zich binnen Defensie een nooit opgehouden ‘food fight’ af. "De marine heeft een budget gekregen voor de vervanging van de fregatten en daar moet ze het mee doen, vinden de andere machten", zegt een regeringsbron die Defensie opvolgt.

Met de snelle opkomst van onderwaterdrones, die met AI ‘wolfpacks’ vormen die op marineschepen jagen, en de proliferatie van goedkopere krachtige drones stelt zich de vraag of het hebben van ‘zeer weinig, maar dure schepen’ nog wel toekomstbestendig is.

"Steeds vaker wordt gekozen voor goedkopere platformen, soms onbemand. Misschien zijn die dure alleskunners wel niet meer van deze tijd", zegt een regeringsbron. De toekomst ligt duidelijk bij een combinatie bemand-onbemand. En daarvoor zijn zeker de komende jaren nog bemande schepen nodig, die over voldoende autonomie zullen moeten beschikken.  Als ons land de stekker uit het fregattendossier trekt,  staat de Belgische marine voor de lastige opdracht om de Nederlanders toch aan boord te houden.

"In de budgettair moeilijke voorbije 20 jaren is het de Nederlandse marine die ons boven water heeft gehouden. Niet Zeebrugge, maar het Nederlandse Den Helder was onze belangrijkste thuishaven. Zij hebben ons gered."

Die Belgisch-Nederlandse Samenwerking helemaal opgeven is geen optie. "Maar hoe die nieuwe samenwerking er moet uitzien? Geen idee", besluit de marine-officier over het hoofdpijndossier. "Misschien is het tijd om de samenwerking met Nederland gewoon uit te breiden naar derden."