Zal Europees transportsysteem steeds vaker in de knoop raken door weerextremen?

Een betonnen wegdek dat omhoog is gekomen door plotselinge hitte, of een trein die is geschrapt: je bent er de voorbije weken misschien mee geconfronteerd. Het zijn maar 2 kleine voorbeeldjes van hoe het weer impact kan hebben op transport.

Bij grote weerextremen is de impact potentieel heel groot. Overstromingen, hittegolven, droogte of natuurbranden kunnen ertoe leiden dat het spoorwegnetwerk beschadigd raakt, dat een luchthaven tijdelijk dicht moet, of dat een belangrijke verkeersader dagenlang moet sluiten. Of dat er niet meer gevaren kan worden op belangrijke rivieren, wat tot miljarden euro's economische schade kan leiden. 

Over hoeveel geld ging het de voorbije jaren? Wat zal de toekomst brengen, en hoe kunnen we nog bijsturen?  

"Het project kwam er met geld van de Europese Commissie", vertelt onderzoeker Cristina Deidda (VUB). "Eerst hebben we een analyse gemaakt van de impact van extreme weerfenomenen op transport de voorbije 20 jaar. Met die data in de hand, hebben we een projectie gemaakt voor de toekomst, door toekomstige klimaatscenario's toe te passen." 

Een bekend voorbeeld is de droge zomer van 2018 in West-Europa. Het waterpeil van de Rijn kwam in het najaar zo laag te staan, dat er amper nog scheepvaart mogelijk was. "De waterstanden bereikten een historisch dieptepunt. De binnenvaart werd ernstig verstoord, met een geschat economisch verlies van 2,4 miljard euro - enkel in Duitsland", vertelt Deidda. 

Door de lange, droge zomer gingen wegen dicht wegens schade, waren er afgelastingen op luchthavens en werd het treinverkeer verstoord. 

Ook in 2022 ontstonden er problemen op de Rijn. Midden augustus konden er in Kaub amper nog schepen passeren door een laag waterpeil. Dat het een structureel probleem dreigt te worden, bewijst ook het nieuws van dit jaar.

Ook nu is alweer sprake van een lager peil dan normaal. Naast het gebrek aan regen speelt ook mee dat er minder smeltwater uit de Alpen de rivier kan voeden. Wat vroeger veel meer een zekerheid was, is door de klimaatverstoring veel onzekerder geworden. 

Ook België deelde al in de brokken. De studie vermeldt de waterbom van 2021 die ook in Duitsland en Nederland heel wat schade veroorzaakte aan wegen en spoorwegen (denk aan spoorwegbeddingen, bruggen, signalisatie, stroomcircuits enz.).

Prijskaartje: 2,8 miljard euro in België, om en bij 17 miljard in Duitsland. In 2024 werd beslist om een stuk spoorlijn in de buurt van Voeren grondig aan te pakken en het veel beter te beschermen tegen overstromingen, na verschillende problemen in de jaren ervoor. 

Griekenland kreeg in 2021 en 2023 te maken met verschillende overstromingen. Wegen moesten dicht, bruggen raakten ernstig beschadigd, net als de spoorinfrastructuur. Vluchten moesten worden afgelast of omgeleid. Alleen al voor het spoor werd de schade begroot op 150 miljoen euro.

De natuurbranden en hittegolven op Sicilië in 2023 leidden tot het sluiten van de luchthaven, en impact voor het spoor- en wegverkeer. In november 2024 werden op de luchthaven van El Prat bij Barcelona tientallen vluchten geschrapt door hevige regenval. In augustus 2022 liep dan weer de Franse metro onder water door hevige regenval in Parijs. 

Een meer recent voorbeeld is de hittegolf in juni. Spoorwegmaatschappijen in Frankrijk, België, Nederland en het Verenigd Koninkrijk hebben ritten moeten schrappen door gebrekkige verkoeling in treinen en een verhoogd risico op schade aan het spoor, door het uitzetten van de bovenleidingen en vervormingen van de sporen.

In België was er sprake van 100 geschrapte treinritten per dag, onder meer wegens een te groot risico voor technische problemen bij oudere treinstellen (onder meer de dieseltreinen). 

Na het oplijsten van verschillende voorbeelden van impact uit het verleden, hebben de onderzoekers gekeken naar wat we in de toekomst mogen verwachten van impact op transportmodi door wateroverlast, hittegolven, natuurbranden en droogte.

Ze gingen daarbij uit van een scenario van 3 graden wereldwijde opwarming tegen 2100. Het is iets waar we in de huidige context, bij het huidige klimaatbeleid, op afstevenen.

• Hittegolven: "We zien dat de impact door (intensere) hittegolven het meest zal toenemen", vertelt Deidda. "Vergeleken met de periode 1980-2009 kan de blootstelling van de Europese transportinfrastructuur aan extreme hitte rond het midden van de eeuw (2040-2069) tot wel 30 keer groter worden." 

• Droogte en scheepvaart: rond het midden van de eeuw kunnen droogtes voor het eerst meer dan de helft van de Europese binnenwateren treffen, met risico's voor het vrachtvervoer langs belangrijke rivieren. Tegen het einde van de eeuw kan dat zelfs oplopen tot 70 procent. Problemen zoals die op de Rijn kunnen dan eerder regel dan uitzondering worden. 

• Bosbranden: volgens de projecties van de onderzoekers kunnen tegen het einde van de eeuw belemmeringen aan wegen en spoorwegen tot wel 26 keer vaker voorkomen. 

• Overstromingen van rivieren: tegen het einde van de eeuw zal de blootstelling van transportnetwerken  verder stijgen. Voor spoorwegen en gewone wegen kan dat lokaal met een factor 8 stijgen. 

Toch kan er nog heel wat goedgemaakt worden. Als de uitstoot van broeikasgassen snel naar beneden gaat, dan kan de opwarming van de aarde tegen het einde van de eeuw misschien nog op 2 graden gehouden worden in plaats van 3. 

Alle vormen van transport zouden daarbij een lagere impact ondervinden, berekenden de onderzoekers: "Halfweg deze eeuw kunnen de gemiddelde stijgingen in blootstelling al met 22 tot 30 procent worden verminderd." 

Klimaateffecten zijn niet beperkt tot directe schade aan de infrastructuur, merkt Deidda nog op. "Vertragingen, afgesloten wegen of onderbrekingen in het passagiers- en goederentransport kunnen de toeleveringsketens beïnvloeden, net als de economische activiteiten en de volksgezondheid."

"De voorbije jaren gebeurde het steeds vaker dat passagiers urenlang vastzaten in treinen tijdens hittegolven, wat soms leidde tot uitputting en ziekenhuisopnames." 

Wetenschappers roepen beleidsmakers nog maar eens op tot snellere actie en een snellere uitstootreductie. "Onze resultaten tonen dat aanpassing alleen wellicht niet voldoende zal zijn", zegt klimaatprofessor Wim Thiery (VUB) die meewerkte aan de studie.

"Het stopzetten van de uitstoot veroorzaakt door het gebruik van fossiele brandstoffen zal de blootstelling aanzienlijk verminderen. Ambitieuze klimaatdoelen zijn essentieel om de betrouwbaarheid en de veerkracht van de Europese transportinfrastructuur te vrijwaren."