"Als het vrijkomt, is het alle hens aan dek": waarom waterstoffluoride zo gevaarlijk is

Bel het Antigifcentrum bij twijfel en ga meteen naar het ziekenhuis bij symptomen: dat is het advies na het lek van waterstoffluoride op het vrachtschip in het Deurganckdok, in de Waaslandhaven.

28 mensen liggen nog ter observatie in het ziekenhuis, 1 persoon op intensieve zorg, maar buiten de haven zijn geen verhoogde concentraties gemeten. VRT NWS sprak met toxicoloog Jan Tytgat, milieu-toxicoloog Ronny Blust en het Antigifcentrum. Waterstoffluoride in 5 vragen en antwoorden.  

Waterstoffluoride is een sterk, bijtend zuur. Het bestaat in 2 vormen: als vloeistof en als gas. "Het heeft een kookpunt van 19,5 graden", vertelt milieu-toxicoloog Ronny Blust (UAntwerpen). "Vanaf die temperatuur komt het in dampfase en wordt het een gas. Je ziet dat gebeuren, we noemen het daarom een rokend zuur." Dat was ook wat gebeurde bij het lekken van het goedje in de Waaslandhaven. 

Als het een gas wordt, gaat het niet pijlsnel de lucht in, vertelt Blust: "Het is vrij zwaar in gasvorm. Het zal dus eerst een beetje blijven hangen."

Het gas kan zich dan in de breedte verspreiden. Dat verklaart waarom in de Waaslandhaven zoveel personen getroffen zijn, hoewel zeker niet iedereen zich even dicht bij het lek bevond. Vanaf welke afstand het gevaarlijk is? "Laten we zeggen dat 5 of 10 meter afstand geen gezonde afstand is. Wanneer het vrijkomt, is alle hens aan dek." 

Waterstoffluoride is zo bijtend, dat het een glas kan oplossen. Het behoort dan ook tot de "zeer schadelijke" stoffen. Het kan ook de lak van auto's of het schrijnwerk van huizen ernstig beschadigen.

"Waterstoffluoride is echt gevaarlijk", benadrukt toxicoloog Jan Tytgat. "Bij contact met de huid veroorzaakt de stof ernstige brandwonden, maar de pijn komt pas enkele uren later. Wie veel van de stof opneemt, riskeert fluorose."

Te veel fluor in ons lichaam legt, volgens Tytgat, een aantal biochemische processen op celniveau in verschillende organen lam, en daar kun je effectief aan sterven. "Fluoride bindt zich ook sterk aan calcium in het lichaam, wat kan leiden tot plotse, onwillekeurige samentrekkingen van de spieren en gevaarlijke hartritmestoornissen."

"Waterstoffluoride kan door de huid dringen en zich zo verspreiden in ons lichaam. Of het kan via de longen in ons lichaam terechtkomen", vertelt Ronny Blust. Hoe groot de impact op iemands lichaam is, hangt af van hoe lang de blootstelling duurt, en hoe hoog de concentratie is als het als gas wordt ingeademd. 

De gevolgen kunnen acuut zijn, waarbij het slachtoffer een klop van de hamer krijgt. Maar er kunnen ook gevolgen op de langere termijn zijn, wanneer het zich verspreidt in ons lichaam. "Denk aan ademhalingsproblemen of hartproblemen. "Als je denkt 'het valt nog mee', dan moet je toch heel goed opletten, want de impact kan, met vertraging, het lichaam toch vrij stevig verstoren."  

Er bestaat wel een tegengif en dat is calcium, benadrukt Tytgat. "Calcium, liefst in een soort basische omgeving, gaat dat zuur en die fluoride neutraliseren."

Het kan worden toegediend via een gel, een infuus of verneveling. "Bij brandwonden op de huid is het eerste advies om zo lang mogelijk te spoelen met lauw water. Wie zeker is dat hij via de luchtwegen is blootgesteld, moet zo snel mogelijk naar het ziekenhuis."

De gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht meldde eerder al dat er buiten de haven geen verhoogde concentraties zijn gemeten, en dat er in principe geen gevaar is voor omwonenden. Toch kreeg het Antigifcentrum al een 20-tal oproepen binnen van bezorgde burgers en ziekenhuizen.

Patrick De Cock van het Antigifcentrum sust die ongerustheid: "Blijf rustig, raak niet in paniek en bel bij twijfel gerust naar het Antigifcentrum." Wie irritaties merkt of vermoedt dat hij de stof heeft ingeademd, gaat best zo snel mogelijk naar een arts of ziekenhuis.

Ook hulpverleners moeten goed opletten, waarschuwt Tytgat. "Een klassieke werkhandschoen of een vinylhandschoen uit het ziekenhuis volstaat niet. Waterstoffluoride is bijtend en corrosief, en gaat daar makkelijk doorheen. Aangepaste persoonlijke beschermingsmiddelen zijn dan ook absoluut noodzakelijk." 

Waterstoffluoride is een veelgebruikte industriële grondstof, onder meer in de productie van koelvloeistoffen en chemicaliën. In de chemische cluster aan de Antwerpse haven wordt het dus wel vaker gebruikt. In de gewone handel is de stof niet te vinden.

Het wordt ook gebruikt voor bepaalde kunststoffen, zoals Teflon, en zelfs voor het maken van elektronica. Ook in de metaalbewerking heeft het toepassingen, voor de oppervlaktebehandeling.