50 jaar na eerste volledig geslaagde Marslanding: "Een stad op Mars zie ik niet meteen gebeuren"

Op 20 juli 1976 landde de Viking 1 op Mars, na een reis van exact 11 maanden. Het was de 2e geslaagde zachte landing ooit op de planeet.

De primeur was al in 1971 voor de Sovjet-Unie. Maar de lander van de Russen, Mars 3, kwam meteen na de landing in een grote stofstorm terecht. Al na 110 seconden ging het contact met Mars 3 definitief verloren. 

Viking 1 daarentegen hield het maar liefst 2.306 aardse dagen vol, 6 jaar langer dan verwacht. Pas op 11 november 1982 verloor de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA het contact definitief, na het versturen van een foute software-update.

Viking 1 maakte enkele minuten na de landing de eerste foto vanaf het Marsoppervlak. Eigenlijk de eerste duidelijke, want in 1971 maakte de Marslander van de Russen ook al een foto vanop Mars. Die foto is maar half doorgestuurd geraakt, waardoor je er eigenlijk niets op kan zien.

De Viking 1 was vooral gelanceerd om te zoeken naar leven op Mars. Dat is nooit gelukt.

Maar op basis van de duizenden foto's die Viking 1 heeft gemaakt, hebben wetenschappers wel kunnen achterhalen dat er ooit grote hoeveelheden water op Mars moeten zijn geweest. Zo zijn er duidelijk sporen van opgedroogde rivierbeddingen, -delta's en meren.

"Toen Viking 1 werd gelanceerd, wisten we nog maar weinig over Mars", zegt Philippe Mollet van volkssterrenwacht Mira. "Men dacht of hoopte dat we er leven zouden vinden. Maar bij elke missie naar Mars slonk die hoop. Intussen zijn we er zo goed als zeker van dat er geen enkele vorm van biologisch leven meer te vinden is op de planeet."

"Eind 19e eeuw was er de Italiaanse astronoom Giovanni Schiaparelli, die door zijn telescoop geulen had waargenomen op Mars. Door een vertaling van het Italiaanse canali naar het Engelse canals begonnen mensen te denken aan kanalen, die door intelligent leven moesten zijn gegraven."

"Naarmate de telescopen beter werden, werd duidelijk dat die zogenaamde kanalen niet bestonden en gezichtsbedrog waren. Toch bleef men hopen dat er een soort van biologisch leven moest zijn op Mars."

Een andere ontnuchtering is de zoektocht naar water. "We weten nu dat Mars vooral heel droog is, en dat al zeker 3 miljard jaar", zegt planeetwetenschapper Tim Van Hoolst van de Koninklijke Sterrenwacht van België.

"Nog langer geleden was er waarschijnlijk wel veel water op de planeet, maar dat is bijna allemaal verdwenen. Enkel in sommige dieper gelegen kraters en op de poolkappen bevinden zich nog relatief kleine hoeveelheden waterijs."

Het is een van de redenen waarom  toekomstige missies zich meer op die poolgebieden richten, zegt Mollet. "Er zijn sporen dat er onder de poolkappen nog wel meer vloeibaar water zit. We weten intussen ook veel meer over de atmosfeer van Mars. Die is 100 keer ijler dan die van de aarde."

Volgens Tim Van Hoolst is het "onbegonnen werk" om kort samen te vatten wat we in die 50 jaar hebben bijgeleerd over Mars. Toch haalt hij 1 belangrijke ontdekking aan: Marsbevingen.

"We gingen er al langer van uit dat er, net als op de aarde, ook bevingen op Mars moesten zijn. De Viking-landers hadden daarom al seismometers aan boord om die trillingen te kunnen meten. Maar door alle windstormen en ruis op Mars konden we die metingen niet echt gebruiken."

"Het is pas in 2019 dat we de eerste Marsbeving echt goed hebben kunnen meten, dankzij de Amerikaanse Marslander InSight", zegt Van Hoolst. "De metingen zijn voor een deel geanalyseerd in de Koninklijke Belgische Sterrenwacht."

"Sindsdien hebben we een veel beter zicht op hoe vaak er Marsbevingen zijn en met welke kracht. Daardoor hebben we nu een beter beeld van de interne opbouw van Mars en hebben we bijvoorbeeld kunnen achterhalen hoe groot de ijzerkern van de planeet is."

Mars is onze buurplaneet. Hij is ongeveer half zo groot als de aarde. Het is er gemiddeld -63 graden Celsius, er is amper water, zo goed als geen zuurstof en de planeet wordt geteisterd door zware stofstormen.

Extreem onleefbaar dus, zou je denken. Toch zijn er serieuze plannen om mensen naar Mars te sturen. Elon Musk richtte zelfs zijn eigen ruimtebedrijf SpaceX op met als uiteindelijke doel om een kolonie te bouwen op Mars. Maar hoe realistisch is dat?

"We gaan zeker ooit mensen naar Mars sturen, maar ik zie het de eerstvolgende 20 jaar nog niet gebeuren", zegt Angelique Van Ombergen. Als chief exploration scientist van ESA geeft ze wetenschappelijk advies over de onbemande en bemande ruimtevaartmissies van het Europese ruimtevaartagentschap.

"Er zijn een heleboel problemen waar we nog geen oplossing voor hebben. Hoe krijgen we bijvoorbeeld genoeg voedsel, water, zuurstof en andere grondstoffen op Mars? Dat allemaal lanceren vanaf de aarde is onrealistisch, het zou gigantisch veel kosten."

"Je moet dus al die dingen ter plaatse op Mars kunnen produceren, maar we hebben nog niet de technologie om dat op grote schaal te kunnen doen."

"Het grootste probleem is dat we nog niet weten wat de lichamelijke én mentale gevolgen zijn van zo’n lange ruimtereis", zegt Van Ombergen. Een enkele reis naar Mars duurt zo’n 6 tot 9 maanden. Om terug te kunnen reizen, moet je zeker een jaar op Mars blijven, tot de planeten weer in de juiste positie staan. De volledige reis duurt dus minstens 2 jaar. 

"Al die tijd zullen Marsreizigers worden blootgesteld aan schadelijke, kosmische straling. We weten nog niet volledig welke korte- en langetermijngevolgen dat heeft en op welke manier we mensen zo goed mogelijk kunnen beschermen tegen die straling."

"Ook het gebrek aan zwaartekracht heeft een impact op het lichaam. Spieren en botten verzwakken, lichaamsvocht wordt opgehoopt in het hoofd en de hersenen... De zwaartekracht op Mars is een derde van die van de aarde. Dat is beter dan niets, maar het zal problemen geven."

"Wat we ook absoluut niet mogen onderschatten, is het mentale aspect", zegt Van Ombergen. "Wat gebeurt er als mensen zo lang geïsoleerd zijn? Hoe reageren ze op elkaar tijdens de missie? We kunnen dat voor een deel simuleren tijdens experimenten op aarde, maar nooit volledig."

"In het Internationaal Ruimtestation (ISS) kunnen astronauten de aarde nog zien, waardoor ze zich op een of andere manier nog verbonden voelen. Vanaf Mars zie je de aarde enkel nog als een ministipje aan de hemel."

"In het ISS is er voortdurend communicatie mogelijk met de aarde. Een boodschap van Mars naar de aarde versturen, duurt 3 tot 22 minuten. Het antwoord is nog eens zo lang onderweg. Psychologisch heeft dat sowieso een enorme impact."

Waarom willen we dan zo nodig naar Mars gaan? "Het is eigen aan onze menselijke natuur", zegt Philippe Mollet. "De mens heeft altijd al nieuwe gebieden willen ontdekken."

"Naar Mars gaan om er een vlag te planten, mag niet het enige doel zijn", vindt Angelique Van Ombergen. "Jammer genoeg zien we dat dat vanuit de politiek vaak wel de enige drijfveer is. Dat was ook zo met Antarctica, en nu opnieuw met de maan."

"Gelukkig vloeien daar altijd wetenschap en nuttige toepassingen uit voort die anders onmogelijk waren geweest. Als we naar Mars willen, moet het zijn om er technologisch en wetenschappelijk van te leren. Dat is ook het doel van ESA."

"Een stad op Mars, zoals Musk voorstelt, waar mensen leven, kinderen krijgen en doodgaan, dat zie ik echt niet meteen gebeuren. Mars is niet gemaakt om er te gaan leven. De vraag is ook: wil iemand dat eigenlijk echt?"