De NAVO en Turkije: een ongemakkelijke relatie die ondanks alles standhoudt

Toen Turkije in 1952, in de beginjaren van de Koude Oorlog, lid werd van de NAVO, zag het militaire bondgenootschap het enorme land vooral als een frontstaat tegen de Sovjet-Unie. Vandaag is het strategische belang van Turkije groter dan ooit. Turkije is de poort tussen Oost en West, hét snijpunt van verschillende regio's en (mogelijke) veiligheidsproblemen. Van de oorlog in Oekraïne en de militarisering van de Zwarte Zee, over de (in)stabiliteit van Syrië, Irak en Iran, tot de migratieroutes naar Europa.

Zo heeft Turkije een unieke rol in de veiligheid van de Zwarte Zee, door de controle over 2 belangrijke zeestraten: de Bosporus en de Dardanellen. Kort na de start van de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 verbood Turkije de passage van zowat alle oorlogsschepen die bij de oorlog betrokken zijn. Op die manier belette Turkije dat Rusland zijn Zwarte Zeevloot kon versterken via de Middellandse Zee.

Door zijn strategische ligging heeft Turkije ook invloed in verschillende regio's waar veel Europese landen maar beperkte toegang toe hebben. Turkije richt zijn blik niet alleen op Europa, maar ook op de Kaukasus, het Midden-Oosten en Centraal-Azië. In een wereld die niet meer gedomineerd wordt door de Koude Oorlog, maar waarin het veiligheidsvraagstuk veel complexer is geworden, is die Turkse positie enorm waardevol voor de NAVO.

Turkije is ook een belangrijke militaire macht. Het heeft het op 1 na grootste leger binnen de NAVO wat het aantal manschappen betreft (na de Verenigde Staten), met onder meer een stevig uitgebouwde marine. Turkije is ook 1 van de slechts 5 landen waar Amerikaanse kernwapens liggen opgeslagen. Er liggen een aantal belangrijke NAVO-bases en een radarstation dat onlangs nog zijn dienst bewees tijdens de oorlog in Iran. 

Turkije bouwde de voorbije 2 decennia ook een van de belangrijkste defensie-industrieën ter wereld uit, waardoor het minder afhankelijk is van het buitenland. Waar Turkije vroeger het grootste deel van zijn militair materieel invoerde, produceert en exporteert het nu zowat alles wat een leger nodig heeft: van drones, raketten en andere munitie tot oorlogsschepen, pantservoertuigen en militaire technologie.

Nu Europa zichzelf door de Russische dreiging aan het herbewapenen is, maar de eigen defensie-industrie nog worstelt met de productie, zien veel Europese NAVO-landen Turkije niet alleen als een sterke militaire partner, maar ook als een potentiële industriële partner. Verschillende Turkse defensiebedrijven sloten al deals met Polen, Spanje, Portugal, Roemenië en Italië.

Turkije heeft echter meerdere gezichten. Het is een belangrijke NAVO-bondgenoot, maar tegelijkertijd ook een van de meest omstreden bondgenoten. Turkije wordt al bijna een kwarteeuw bestuurd door de islamistische Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP), waarvan Recep Tayyip Erdogan al even lang het boegbeeld is.

Het eerste decennium als premier, sinds 2014 als president. Terwijl hij in de beginjaren internationaal geprezen werd als een hervormer, kreeg hij de voorbije 10 jaar heel veel kritiek vanwege zijn autocratische regeerstijl. Na de mislukte staatsgreep in 2016 trok Erdogan alle macht naar zich toe.

Die almacht uit zich onder meer in het onder de knoet houden van de oppositie. Twee voorbeelden die nog vrij vers in het geheugen liggen. Ekrem Imamoglu, de verkozen burgemeester van Istanbul van de seculiere oppositiepartij CHP, zit al meer dan een jaar in de cel op verdenking van onder meer corruptie en spionage. In maart begon zijn proces, waarbij in totaal 142 aanklachten zijn ingediend. Imamoglu riskeert zo in theorie meer dan 2.000 jaar cel.

Imamoglu is een belangrijke tegenstander van Erdogan en zou door zijn partij als kandidaat naar voren worden geschoven voor de presidentsverkiezingen in 2028. Aanhangers van Imamoglu en verschillende mensenrechtenorganisaties noemen het proces tegen hem dan ook politiek gemotiveerd, bedoeld om de oppositie uit te schakelen.

In mei viel de Turkse politie ook binnen in het hoofdkwartier van de CHP in Ankara, waar de nieuw verkozen partijleider Özgür Özel zich verschanst had. Een rechter had eerder zijn verkiezing als partijleider ongeldig verklaard. Volgens de CHP is ook die uitspraak van de rechter politiek gemotiveerd en bedoeld om de partij te verzwakken. Sinds de arrestatie van Imamoglu werd Özel namelijk beschouwd als de man die de CHP er weer bovenop kon helpen.

Ook de media, persvrijheid en vrijheid van meningsuiting staan onder druk in het Turkije van Erdogan en de AKP. Erdogan bracht de media grotendeels onder controle van de overheid, gooide journalisten in de cel en voerde een strenge controle in op sociale media.

Turkije zakt alsmaar verder weg op de 'Press Freedom Index' van de internationale organisatie Reporters Zonder Grenzen en staat nu op plaats 163 van 180 landen. Na Azerbeidzjan en Rusland heeft Turkije het op 2 na hoogste aantal gevangengenomen journalisten in Europa.

Ook in de weken voor de NAVO-top in Ankara liet de Turkse regering zich opmerken door een "meedogenloze intolerantie" ten opzichte van de vrijheid van meningsuiting en het recht op bijeenkomsten, klaagt de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch aan.

In de weken voor de top werd aan tientallen Turkse journalisten een accreditatie geweigerd. Sommigen van hen werken bij media die kritisch zijn (geweest) tegenover het beleid van Erdogan.

Er werden ook honderden mensen opgepakt, onder wie academici, leerkrachten, LGBTQIA+- en milieuactivisten, onder wie een man van 79 jaar. Allen worden ze verdacht van banden met "gewapende terroristische organisaties" zoals IS en revolutionaire linkse groepen.

Tussen 28 juni en 10 juli zijn ook geen openbare bijeenkomsten of demonstraties toegelaten in Ankara. Ook persconferenties en het ophangen van posters zijn verboden. Zowat 40.000 agenten zullen tijdens de top de orde bewaren in de hoofdstad. Activisten beschuldigen de Turkse regering ervan dat ze de NAVO-top misbruikt als een voorwendsel voor een hardhandig optreden tegen de samenleving.

Die repressie tegen activisten, media en oppositie is erg vervelend voor de NAVO, want ze gaat lijnrecht in tegen de grondbeginselen van het militaire bondgenootschap, dat zichzelf als een democratische alliantie ziet. 

Daarbovenop komt nog eens het opvallende buitenlandse beleid van de Turkse regering. Turkije vaart al jaren een onafhankelijke buitenlandse koers, waarbij niet ideologie, maar pragmatisme centraal staat. De nationale belangen komen op de eerste plaats. Een beleid dat in Washington en Brussel nogal eens de wenkbrauwen doet fronsen.

Zo leverde Turkije drones aan Oekraïne (die er in het begin van de oorlog mee voor gezorgd hebben dat de Russische verovering van Kiev mislukt is), maar wil het Rusland niet isoleren via sancties. Turkije speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming van het 'graanakkoord' tussen Rusland en Oekraïne, maar staat wel toe dat schepen van de Russische schaduwvloot zonder al te veel problemen door de Bosporus en Dardanellen varen, ook met uit de bezette gebieden gestolen graan.

In 2017, lang voor het begin van de invasie, maar wel al in een periode waarin de relaties tussen het Westen en Rusland door de annexatie van de Krim en het neerhalen van MH17 enorm gespannen waren, kocht Turkije het Russische S-400-luchtverdedigingssysteem aan.

Opvallend voor een NAVO-bondgenoot. Volgens Turkije had het geen andere keus, omdat contacten met westerse landen over de aankoop van luchtverdediging op niets uitdraaiden. Het leidde er wel toe dat de Turken uit het westerse F-35-programma werden gezet.

Ook in het Midden-Oosten lopen de belangen van Turkije en de rest van de NAVO niet altijd gelijk. Turkije mengde zich bijvoorbeeld in het conflict in Syrië door er Koerdische rebellen onder vuur te nemen, rebellen die door de Verenigde Staten gesteund werden in de strijd tegen terreurgroep IS.

Turkije ziet hen echter als een verlengstuk van de PKK, de Koerdische Arbeiderspartij die in eigen land als een terreurorganisatie wordt beschouwd en verboden is.

En dan zijn er nog de decennialange spanningen met Griekenland en Cyprus en recenter het getalm met de goedkeuring van het Zweedse lidmaatschap van de NAVO. Pas toen Zweden ermee instemde om strenger op te treden tegen wat Turkije Koerdische "terroristen" noemt, trok Erdogan zijn veto in. Plat opportunisme, klonk het hier en daar.

Die eigengereide koers creëert heel wat onzekerheid bij de NAVO-bondgenoten. Maar vanuit het perspectief van Turkije draait alles om soevereiniteit. Het Amerikaanse Modern War Institute , een denktank aangesloten bij de Militaire Academie van West Point, noemt dat "de Turkije-paradox". Turkije is waardevol binnen het bondgenootschap, maar tegelijk een van de lastigste bondgenoten om mee om te gaan.

Lastig of niet, Turkije blijft belangrijk voor de NAVO. Meer zelfs, "de perceptie bij de andere bondgenoten dat Turkije belangrijk is voor de NAVO, is alleen maar toegenomen", zegt professor internationale politiek en Turkije-kenner Dries Lesage (UGent). "We merken toch een opmerkelijke toenadering, met veel vriendschappelijke signalen, die 10 jaar geleden ondenkbaar waren." De redenen voor die toenadering zijn niet ver te zoeken: de oorlog in Oekraïne, de bredere dreiging uit Rusland en een onvoorspelbare Amerikaanse president.

In die context lijken de onderdrukking van de oppositie en het monddood maken van de media nog weinig van tel voor de andere NAVO-landen. "Niemand in het Westen is nog geïnteresseerd in de binnenlandse politiek in Turkije", merkt Lesage droogjes op. "Je hoort wel nog kritische geluiden in de parlementen en in de pers, maar niet meer op regeringsniveau."

En ook al lopen de belangen op het internationale toneel niet altijd gelijk, Turkije is gedurende al die jaren wel "een loyale en actieve NAVO-partner" gebleven, voegt Lesage eraan toe. Hij verwijst naar Afghanistan, naar Kosovo, naar de bescherming van het grensgebied tussen Rusland en Centraal- en Oost-Europa en de Turkse gevechtsvliegtuigen die mee het Letse luchtruim zullen beschermen. "Er is veel continuïteit."

Omgekeerd is en blijft de NAVO ook belangrijk voor Turkije. "Dat was zo voor Erdogan, is zo onder Erdogan en zal nog lange tijd zo zijn", weet Lesage. "Turkije beschouwt die collectieve defensie als een belangrijke component in zijn veiligheidsdenken en zal dat nooit willen loslaten."

Want je zou het misschien niet meteen verwachten, maar ook Turkije voelt zich bedreigd. Lesage verwijst naar de Iraanse raketten die tijdens de oorlog met de VS en Israël boven Turkije uit de lucht zijn gehaald. "En op lange termijn zou ook een conflict met Rusland mogelijk kunnen zijn."

Maar de laatste tijd valt hem vooral de "hoog oplopende agressieve retoriek tussen Israël en Turkije" op. "Je hoort heel dreigende taal over en weer. In Israël hoor je bijvoorbeeld zeggen dat Turkije een tweede Iran is. En Turkije en Israël komen elkaar ook tegen in Syrië. Dat wil niet zeggen dat we snel een aanval moeten verwachten, maar het is toch iets om rekening mee te houden. En dan is de NAVO een extra buffer tegen Israël, dat wel 3 keer zal nadenken voordat het een NAVO-lidstaat aanvalt."

Turkije kijkt dan ook met lede ogen naar de spanningen binnen de NAVO, met name tussen de Europese landen en de VS. Terwijl in Europa het besef groeit dat men minder afhankelijk moet worden van de VS, wil Erdogan de NAVO juist sterk en één houden, mét de VS. "Hij vreest dat een Europese pijler binnen de NAVO een succes zou kunnen worden, waardoor Turkije niet meer die belangrijke rol kan spelen en de kloof tussen Europa en Turkije groter zou kunnen worden."

In die zin helpt het niet echt dat veel Europese landen er niet voor staan te springen dat Turkije een volwaardige partner van die nieuwe Europese veiligheidsstructuur wordt. De Turkse minister van Defensie Yasar Güler verwees daar vorige week nog naar. "Wij geloven dat zo'n belangrijke capaciteit (Turkije, red.) buitensluiten uit Europese defensie-initiatieven een strategisch onjuiste aanpak is." Güler verwacht van Europa een "visionaire aanpak", waarbij de samenwerking met Turkije omarmd wordt.

Ook al zoekt Europa meer en meer zijn eigen weg binnen de NAVO, Lesage gelooft dat de trend van toenadering met Turkije zich zal voortzetten. "Noodgedwongen, want ze hebben elkaar nodig. En je moet het ook in een bredere trend zien. Je ziet dat ook bij de Europese Commissie: realpolitik (een beleid dat streeft naar snelle, con­cre­te en tast­ba­re re­sul­ta­ten, red.) is veel meer aan de orde van de dag. Voor waarden is er minder plaats."

Het Amerikaanse Modern War Institute ziet het zo: "De doorslaggevende factor is de perceptie van dreiging. De invloed van Turkije neemt toe wanneer de noodzaak zwaarder weegt dan het ongemak. Strategische noodzaak duwt Europa in de richting van Turkije. Als de dreigingssituatie afneemt, zullen oudere bezwaren weer aan kracht winnen en zal de invloed van Turkije weer afnemen."

In de instabiele wereld waarin we momenteel leven, lijkt het erop dat het eerste scenario zich nog geruime tijd zal voltrekken. Hoe ongemakkelijk de relatie ook moge zijn, een scheiding kunnen de NAVO en Turkije zich vooralsnog niet veroorloven.