In 2023 en 2024 gaf de federale overheid minder staatssteun aan fossiele brandstoffen dan de jaren voordien. Dat blijkt uit nieuwe cijfers. De daling is een trendbreuk, nadat de fossiele subsidies tijdens de energiecrisis opnieuw waren gestegen. Dat komt vooral doordat er minder aardgas verbruikt is en er minder tankkaarten zijn uitgedeeld.
15,2 miljard euro: België gaf in 2024 voor eerst sinds energiecrisis minder staatssteun aan fossiele brandstoffen
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In 2023 en 2024 gaf de federale overheid minder geld uit aan fossiele subsidies dan tijdens de energiecrisis: respectievelijk bijna 16 miljard en 15,2 miljard euro, tegenover 17,5 miljard in 2022.
De daling is vooral te danken aan lagere energieprijzen en minder verbruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas. Er zijn ook minder tankkaarten uitgedeeld.
Sommige fossiele subsidies blijven dan weer stijgen, zoals de belastingvrijstelling voor kerosine in de lucht- en scheepvaart.
Volgens de onderzoekers is de daling eerder een gevolg van meevallers dan van structureel beleid.
Voor het eerst sinds de energiecrisis deelde de federale overheid in 2023 en 2024 minder fossiele subsidies uit. Dat meldt de dienst Klimaat van de FOD Volksgezondheid, die de fossiele subsidies elk jaar in kaart brengt.
Wat zijn fossiele subsidies? Elk jaar opnieuw geeft de federale overheid miljarden euro's aan directe en indirecte staatssteun voor het gebruik van aardgas, benzine en stookolie. Soms gaat het om directe subsidies, denk bijvoorbeeld aan de verwarmingscheque van 100 euro tijdens de energiecrisis. Maar het kan ook gaan om inkomsten die de staat bewust niet int, bijvoorbeeld door aardgas lager te belasten voor sommige doelgroepen, tankkaarten en bedrijfswagens fiscaal aantrekkelijk te maken of kerosine vrij te stellen van accijnzen.
In 2023 werd er net geen 16 miljard euro uitgegeven, en in 2024 15,2 miljard euro.
Dat is een behoorlijke daling in vergelijking met 2022, toen er nog 17,5 miljard euro werd uitgegeven. Dat was toen een gevolg van de steunmaatregelen die brandstof betaalbaar moesten houden voor de huishoudens en bedrijven. In 2024 zaten de uitgaven opnieuw op het niveau van voor de energiecrisis.
"Dat komt vooral door een daling in de energieprijzen", zegt onderzoekster Justine Soete van de dienst Klimaat. Als energie goedkoper wordt, hoeft de overheid immers ook minder bij te passen. Dat toont zich vooral in het sociaal tarief, waar de uitgaven zijn gedaald van 952 miljoen euro in 2022 tot 150 miljoen in 2024.
"Maar de gezinnen, bedrijven en industrie hebben ook minder fossiele brandstoffen gebruikt, zoals aardgas", zegt Soete. Hoe dat precies komt, is niet onderzocht. Maar er zijn heel wat mogelijke verklaringen voor. Zo hebben gezinnen tijdens de energiecrisis geleerd om minder te verbruiken, laat de malaise in de industrie zich voelen en spelen ook de zachtere winters een rol.
Een tweede belangrijke oorzaak van de daling, is dat er minder tankkaarten zijn uitgedeeld. Dat komt doordat er steeds meer elektrische (bedrijfs)wagens over de Belgische wegen rijden. Toch bleven bedrijfswagens en tankkaarten in 2024 nog steeds goed voor 3,8 miljard euro.
Er zijn ook kostenposten waar de fossiele subsidies jaar na jaar blijven stijgen. Dat geldt onder andere voor de internationale lucht- en scheepvaart. De belastingvrijstelling van kerosine was in 2024 bijvoorbeeld goed voor 754,6 miljoen euro.
Meevallers
In totaal werden er in 2024 dus minder subsidies uitgedeeld voor fossiele brandstoffen, maar dat is niet meteen een reden tot juichen, vinden de onderzoekers. Volgens hen is de winst eerder te danken aan toevalstreffers en gunstige omstandigheden dan aan doordacht beleid.
"We zien nog te weinig structurele hervormingen", zegt Soete. "Er zijn in het verleden wel een aantal maatregelen genomen, maar het effect van bijvoorbeeld de verlaging van de accijnzen op elektriciteit is relatief klein."
"En ook de terugbetaling van professionele diesel blijft een substantieel bedrag (831 miljoen euro, een daling met bijna 1/5 sinds 2021, red.), ook al zijn er een paar kleinere beslissingen genomen om die te verlagen."
"De subsidies voor fossiele brandstoffen blijven significant aanwezig in alle sectoren en bijkomende maatregelen zijn nodig om gehoor te geven aan de aanbevelingen om subsidies voor fossiele brandstoffen uit te faseren", besluit het rapport daarom.
Fossiele subsidies remmen energietransitie
Vorige zomer tikte de Europese Commissie België op de vingers omwille van de fossiele subsidies, en vorige maand deed ze dat nog eens opnieuw.
Fossiele subsidies moedigen immers het gebruik van de fossiele brandstoffen aan die klimaatverandering veroorzaken – en dat met belastinggeld. Ze remmen ook de energietransitie af. Om de klimaatdoelstellingen te halen, zouden net klimaatvriendelijkere alternatieven zoals warmtepompen en elektrische wagens goedkoper gemaakt moeten worden.
En ook de federale regering zelf is er niet helemaal comfortabel mee. In het regeerakkoord staat: "We bekijken waar we fossiele brandstoffen nog actief financieel ondersteunen. Waar mogelijk bouwen we deze ondersteuning geleidelijk af zonder de concurrentiepositie van onze ondernemingen en de koopkracht van onze burgers te verslechteren."
De nieuwe cijfers "herinneren ons er op tastbare wijze aan dat we een deel van onze energieafhankelijkheid blijven financieren, terwijl we net massaal zouden moeten investeren in onze energiesoevereiniteit", zegt minister van Klimaat Jean-Luc Crucke (Les Engagés).
"De uitdaging is niet alleen klimatologisch, maar ook economisch, industrieel en geopolitiek. Elke euro die ons wegbrengt van fossiele brandstoffen is een euro die wordt geïnvesteerd in de energieonafhankelijkheid van België én in onze economie."
Hoe zijn de onderzoekers te werk gegaan? Directe subsidies zijn terug te vinden in de begroting. Voor indirecte subsidies, gunsttarieven en belastingvrijstellingen hebben de onderzoekers dan weer becijferd hoeveel inkomsten de overheid is misgelopen. Ze hebben dat gedaan door te vergelijken met loodvrije benzine. Betaalde een gebruiker minder voor een bepaalde brandstof dan het geval was geweest als hij die energie had opgewekt met loodvrije benzine, dan wordt dat gezien als een verliespost voor de overheid, en dus een vorm van subsidie.
