"Er komt veel op ons af": zelfredzaamheid essentieel bij voorbereiding op extreem weer

Het KMI heeft het project opgestart in nauwe samenwerking met het Centrum voor Risicobeoordeling van Klimaatverandering (CERAC) en het Belgisch Klimaatcentrum (BCC). Het doel is om toekomstige risico's concreet in beeld te brengen, zodat 'het land' zich beter kan voorbereiden. 

Dat klinkt breed, en zo is het ook bedoeld: het gaat van ziekenhuizen en rusthuizen over scholen tot bedrijven, de economische sector maar evengoed de energiesector. En de bevolking zelf. 

Het KMI en zijn partners gaan hiermee voor een heel nieuwe aanpak. Klimaatrapporten over weerextremen in de toekomst zijn vaak abstract, met concrete verhalen willen ze het allemaal dichter brengen bij de mensen, en bij de verschillende beleidsniveaus. 

Er is gekozen om te beginnen met hitte. "België heeft nog niet echt een hittecultuur", vertelt Steven Caluwaerts (KMI en UGent), een van de trekkers van het project, aan VRT NWS. 

"Anderzijds weten we dat extreem weer een gigantische menselijke en economische impact heeft op de maatschappij. Met deze samenwerking willen we ons land helpen voorbereiden op toekomstige extremen die ons land mogelijk te wachten staan."

Er zijn onlangs al oefeningen gebeurd in verschillende steden. Het pilootproject over een toekomstige hittegolf stond daarbij centraal. Onder meer de stad Mechelen hield een grote denkoefening rond hitte, vertelt Steven Vermeeren, noodplanningscoördinator van Mechelen-Willebroek aan VRT NWS. 

"We hebben geprobeerd om te simuleren wat de gevolgen zijn van een lange hittegolf op de stad en onze mensen. Bij de oefening waren heel wat diensten concreet betrokken, van hulpdiensten over politie tot de communicatiedienst en ziekenhuizen," zegt Vermeeren. Het werd opgedeeld in een voorbereidingsfase, de crisisfase zelf en een evaluatiefase.

"Al snel hadden we een longlist met 20 problemen. Denk aan een overbelasting van de spoeddienst, bewegende bruggen die niet meer open of dicht kunnen, of de overbelasting van een recreatiegebied met zwemvijver voor afkoeling."

Uiteindelijk is tijdens het crisismoment overgegaan tot een shortlist met 5 prioriteiten. De rode draad daarbij was de zorg voor de bevolking. Lees: ziekenhuizen, rusthuizen en scholen (het mentale en fysieke welzijn) kregen voorrang op pakweg infrastructuur. 

De oefening bleek heel nuttig. "Er komt heel wat op je af, want de impact is heel breed. We waren er zelf best wel door verrast. Eigenlijk schieten de 'resources' (hulpmiddelen, red.) op zo'n moment tekort. Je merkt dan dat het hoog nodig is om de koppen eens bij elkaar te steken, met de verschillende diensten", zegt Vermeeren. 

"De meerwaarde was ook dat er buiten de reguliere hulpdiensten ook experten meewerkten en deelnamen zoals het KMI en het Vlaamse departement Zorg."

Wat de stad ook leerde, is dat er nood is aan meer zelfredzaamheid bij burgers. "Bij dergelijke langdurige en complexe crisissen zullen reguliere hulpdiensten tegen hun limieten botsen."  

Mechelen is nu al wat beter voorbereid. "Ik kan het andere steden zeker ook aanraden. We gaan onze resultaten trouwens met hen delen", aldus Vermeeren.  

De oefening die Mechelen maakte is maar een deeltje van het hele project. Op langere termijn willen het KMI, CERAC en BCC komen met concreet uitgewerkte verhalen, onder meer in de vorm van uitgewerkte fictieve nieuwsartikels.

Daarbij komen ook gesprekken met experts in een bepaald gebied aan bod. Denk bijvoorbeeld aan een gezondheidsexpert die de impact van hitte op vroeggeboortes uitlegt. 

De scenario's mogen op zich dan wel fictief zijn, ze zijn gebaseerd op de wetenschap. Daarbij is uitgegaan van weerextremen bij een wereldwijde temperatuurstijging van 2 graden.

Momenteel is de planeet ongeveer anderhalve graad opgewarmd, maar het gaat de richting van 2 graden en meer uit, afhankelijk van hoe snel de wereld de uitstoot van broeikasgassen nog kan afbouwen in de (nabije) toekomst. 2 graden extra tegenover de pre-industriële periode is daarbij zeker geen extreem scenario. 

Voor het pilootproject is op een wetenschappelijk onderbouwde manier een hittegolf geselecteerd uit klimaatsimulaties. "De geselecteerde hitteperiode is representatief voor een extreme hittezomer in een wereld die 2 graden opgewarmd is. Het is dus zeker geen gemiddelde zomer, je kan het beschouwen als een 1976-zomer in een warmer klimaat", legt Caluwaerts uit. 

"Het komt erop aan om, uit tienduizenden gesimuleerde jaren, een zomer te selecteren die zowel extreem als plausibel is, en representatief voor wat België in de nabije toekomst zou kunnen overkomen. Het is die wetenschappelijke verankering die de klimaatrisico's tastbaar maakt voor wie er zich op moet voorbereiden", vertelt Kobe Vandelanotte, klimaatwetenschapper bij het BCC. 

"Door de risico's concreet te maken blijkt dat een extreme klimaatgebeurtenis een impact heeft op de hele maatschappij. Ze stellen ons in staat onze collectieve capaciteit te testen om ons aan te passen. We kunnen er ook uit leren in welke domeinen we nog weerbaarder moeten worden", zegt Luc Bas van het CERAC.