De Rode Duivels spelen vandaag hun eerste WK-wedstrijd tegen Egypte. De WK-confrontatie tussen België en Egypte is op papier een sportief duel, maar achter de Egyptische ploeg schuilt een verhaal dat diep geworteld is in kolonialisme, revolutie en politieke overlevingsdrang. In bijna geen enkel ander land is het voetbalveld zo innig verstrengeld met de loop van de geschiedenis.
In Egypte is voetbal véél meer dan sport: het is de ultieme politieke bliksemafleider
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Samenvatting:
De Rode Duivels spelen vandaag hun eerste WK-wedstrijd tegen Egypte, een land waar voetbal diep verweven is met politiek, koloniale geschiedenis en sociale strijd.
Voetbal werd in Egypte geïntroduceerd door Britse soldaten als instrument van koloniale macht, maar groeide al snel uit tot een symbool van nationaal verzet – met clubs als Al-Ahly als iconen van die strijd.
Vandaag gebruikt het regime van president Al-Sisi voetbal als politieke bliksemafleider te midden van een zware economische crisis met een inflatie van 13,4 tot 14,9 procent, terwijl speler Mohamed Salah voor miljoenen Egyptenaren een icoon van hoop is.
"Toen de revolutie uitbrak, gingen we de straat op in het hele land. We stierven voor de vrijheid en de val van de corruptie. Het woord 'vrijheid' maakt jullie gek! Hoe wreed de cipier ook is, hij is een lafaard als hij mijn stem hoort."
De tekst doet anders vermoeden, maar bovenstaand vers is misschien wel het meest iconische voetbalnummer van de Ultras Ahlawy, de fanatieke supportersgroep van de Egyptische voetbalclub Al Ahly SC. Het werd luidkeels meegezongen in Egyptische voetbalstadions om de corruptie van de sportbond en de politie aan te klagen.
Tijdens de revolutie van 2011 op het Tahrirplein klonk het stadionlied plots ver buiten de voetbalstadions: het werd de soundtrack van het verzet . De Ultras, gehard door jarenlange confrontaties met de politie, brachten hun ervaring met mobilisatie naar de straat. Met trommels, vuurwerk en strijdliederen gaven ze de protesten extra kracht tijdens de felle botsingen met de oproerpolitie.
De straatprotesten in Egypte maakten duidelijk hoe nauw voetbal verbonden is met politiek. Door de jaren heen is de sport uitgegroeid tot het belangrijkste sociale cement, een economische graadmeter én de ultieme politieke bliksemafleider.
Vorm van verzet
De band tussen voetbal en politiek gaat al veel verder terug dan de Egyptische Revolutie van 2011. Hoewel de de officiële uitvinding van voetbal aan de oude Chinezen toeschrijft, claimen de Egyptenaren toch hun eigen aandeel in die geschiedenis.
Al 4.000 jaar geleden naaiden de Egyptenaren ballen van runderleer en papyrus. Archeologen ontdekten dat het spel met de 'magische bal' al meer dan 2.500 jaar voor Christus bekend was bij de oude Egyptenaren, al zouden ze er wel vooral hockey en handbal mee gespeeld hebben.
Voetbal in zijn huidige vorm kwam overgewaaid uit het Verenigd Koninkrijk. In de late 19e eeuw werd het geïntroduceerd door Britse soldaten . Voor de militairen was het een manier om te ontsnappen aan de hitte en de verveling van de kazernes, maar ook om hun superioriteit ten opzichte van de Egyptenaren te tonen.
Het was een vroege vorm van cultuurpolitiek, schrijft historicus Ibrahim Elhoudaiby. Het moest laten zien hoe superieur en georganiseerd de Britten waren op het veld, om hun dominantie daarbuiten ook sneller te doen accepteren.
Toch draaide dat voor de Britten anders uit dan verwacht. Egyptenaren bleken de sport angstaanjagend snel op te pikken en voetbal groeide al snel uit tot een manier om de koloniale autoriteit uit te dagen.
Voor de Egyptische jeugd was het de manier om te bewijzen dat het Egyptische lichaam niet "zwak" was, zoals kolonialisten vaak beweerden , en dat zij dus geschikt waren voor zelfbestuur. Die ideeën kregen vorm in de oprichting van de eerste voetbalclubs: Al-Ahly (wat letterlijk 'De Nationale' betekent) en Al-Masry ('De Egyptenaar'). De clubs werden het symbool van nationaal verzet tegen de Britse bezetter.
Van verzetswapen naar machtsinstrument
De matchen tegen de Britse legerteams waren de eerste barstjes in het koloniale schild. Maar toen de Britten eenmaal definitief vertrokken waren en Egypte zijn eigen koers voer, veranderde de dynamiek in het stadion radicaal. Voetbal was niet langer een wapen van het volk tegen de machthebber, het werd het ultieme instrument van de machthebber om het volk te controleren.
Niemand begreep die switch beter dan Hosni Moebarak, de president die het land tussen 1981 en 2011 in een ijzeren, autocratische greep hield.
Waar voetbal in de begindagen stond voor politiek ontwaken, cultiveerde het regime-Moebarak de sport juist als het ultieme verdovingsmiddel. Terwijl de Egyptische economie stagneerde en de roep om democratie werd gesmoord, investeerde de staat massaal in het nationale elftal, dat de bijnaam de Farao's kreeg.
Het regime pompte indirect honderden miljoenen in het Egyptische voetbal door de nationale competitie te laten sponsoren en financieren door staatsinstituten.
Het was een klassieke strategie van brood en spelen: zolang de Farao's Afrikaanse bekers wonnen – en dat deden ze aan de lopende band tussen 2006 en 2010 – kon Moebarak meesurfen op dat succes. De president misbruikte hun overwinningen schaamteloos: hij verscheen constant op tv met de spelers om te delen in hun populariteit.
Het werkte als een perfecte bliksemafleider en leidde de aandacht af van corruptie, inflatie en werkloosheid. Zolang het volk feestvierde op straat vanwege een voetbalmatch, protesteerde het niet tegen de armoede en corruptie in het land.
Stadiontrommels op Tahrirplein
Een keerpunt komt er in 2011. Opnieuw werd de kracht van voetbal onderschat: dit keer niet door de Britse kolonisator, maar door Moebarak zelf. Door de keiharde controle in het land waren voetbalstadions de allerlaatste plekken geworden waar jonge mannen nog mochten samenkomen. Juist daar, op de tribunes, ontstond een explosieve subcultuur die klaar was voor de strijd.
De fanatieke supportersgroepen pikten de corruptie van de politie niet langer en raakten wekelijks slaags met de ordediensten. Het stadion werd een trainingskamp voor straatvechters, schrijft de bekende Amerikaanse journalist, academicus en Midden-Oostenexpert James M. Dorsey in zijn boek 'The turbulent world of Middle East football'.
Toen op 25 januari 2011 de vonk oversloeg en de Egyptische Revolutie uitbrak op het Tahrirplein in Caïro, stonden de Ultra's in de frontlinie.
Waar gewone burgers vluchtten voor het traangas en de gummiknuppels van de politie, vormden zij een menselijk schild. Door de jarenlange stadiongevechten gehard, wisten ze hoe ze traangasgranaten moesten teruggooien en waren ze – in tegenstelling tot de rest van de demonstranten – niet bang voor de ordediensten.
Na 18 dagen van felle protesten trad Hosni Moebarak na 30 jaar dictatuur af. Het Tahrirplein vierde feest op het ritme van de stadiontrommels.
Het 'Mohamed Salah-effect'
Toch is het Egyptische voetbal sindsdien niet noodzakelijk in rustiger vaarwater beland. Vandaag de dag, onder het huidige bewind van president Al-Sisi, is de sport uitgegroeid tot de ultieme thermometer van de Egyptische samenleving: het is tegelijkertijd het belangrijkste sociale cement, een economische graadmeter én de ultieme politieke bliksemafleider.
Egypte kampt momenteel met een loodzware crisis en gierende inflatie. Het dagelijks leven is voor miljoenen gezinnen amper nog betaalbaar. De inflatiecijfers zijn intussen ietwat gestabiliseerd, maar liggen nog steeds erg hoog. Op jaarbasis schommelt die rond de 13,4 procent tot 14,9 procent. Dit betekent dat het leven, dat vorig jaar al historisch duur was, wéér fors duurder is geworden.
Juist nu fungeert voetbal als de ultieme politieke bliksemafleider. Het huidige regime controleert de sportbonden strenger dan ooit; succes op het veld moet de bevolking de crisis doen vergeten. Een overwinning van Al Ahly in de Afrikaanse Champions League of een doelpunt van Mo Salah met het nationale team biedt miljoenen Egyptenaren een broodnodig moment van collectieve euforie.
Tegelijkertijd is voetbal het belangrijkste sociale cement van het land. Iedereen komt tijdens belangrijke voetbalmatchen de straat op en de klassenmaatschappij valt volledig weg, schrijft James M. Dorsey. De arme taxichauffeur zit op een plastic stoeltje pal naast de hoogopgeleide ingenieur, turend naar hetzelfde gammele scherm op het trottoir. Voetbal is de lijm die 110 miljoen mensen in tijden van crisis bij elkaar houdt.
En dan is er nog iets wat het 'Mohamed Salah-effect' wordt genoemd, naar de populaire speler Salah. Voor de Egyptische jeugd is hij meer dan een voetballer; hij is een icoon van succes in een land met grote economische onzekerheid. Zijn vroomheid en bescheidenheid dragen bij aan een positiever beeld van moslims wereldwijd en inspireren jongeren om hun dromen na te jagen.
Wanneer de Rode Duivels straks de mat opstappen tegen Egypte, spelen ze dus niet tegen zomaar 11 voetballers. Ze spelen tegen een elftal dat de hoop, de trauma's, de economische overlevingsdrang en de immense trots van een heel continent op de schouders draagt.
