Vanaf vandaag treedt het Europees Migratiepact effectief in werking. En dat is opmerkelijk want migratie is een uiterst gevoelig thema. Sinds de asielcrisis van 2015 hebben lidstaten erover gepraat, onderhandeld, geruzied en gediscussieerd. En nu is het pact er. De neuzen van alle lidstaten staan in dezelfde richting. Maar wat is die richting?
Europees Migratiepact van kracht: wat verandert er voor asielzoekers in de EU?
Marjan Temmerman
Gepubliceerd:
Een centraal registratiesysteem voor asielverzoeken, duidelijkheid over wie verantwoordelijk is, snellere procedures en een solidariteitsmechanisme. Dat is het EU-migratiepact in een notendop.
“Voor ons betekent dat in de praktijk sneller werken. En meer werk”, zegt Paulien Blondeel van lachend. “Ik kan niet ontkennen dat het een hele onderneming is. Maar als elk land meedoet dan zullen we na die moeilijke opstartfase wel een efficiënt werkend Europees systeem krijgen.”
De cijfers achter het migratiepact
En dat is meteen de stresstest van vandaag en vooral de volgende weken en maanden: is en blijft er vertrouwen tussen de lidstaten dat ieder op de best mogelijke manier meebouwt aan het vernieuwde systeem?
Niet klaar!
Ons land staat na 2 jaar voorbereiding niet helemaal klaar aan de start. Maar geen enkele lidstaat blijkt dat te zijn. Het omzetten naar nationale wetgevingen loopt vertraging op, de IT-systemen staan nog niet op punt en de aanwerving en het opleiden van voldoende personeel is nog volop aan de gang.
“Dit is een startpunt geen eindpunt”, zei Europees commissaris voor Migratie Magnus Brunner onlangs. De euforische kreten bij het sluiten van het eind 2023 hebben plaatsgemaakt voor realiteitszin.
“De EU start niet van een nulpunt. Er is een asielgeschiedenis met asielzoekers die eerder, voor vandaag 12 juni, aangekomen zijn in de lidstaten”, zegt migratie-expert Hanne Beirens van het Europacollege. “Ook met die mensen en dossiers moet nog rekening worden gehouden.”
Wat is het Europees migratiepact?
Het migratiepact bestaat uit 10 pakketten van wetgevende regels. Ze zijn bindend voor alle EU-lidstaten. Daardoor zal er in elk land eenzelfde asielprocedure zijn én komt er een eerlijkere verdeling van de verantwoordelijkheid en opvang.
Er is ook een gezamenlijke lijst van derde landen die als veilig worden beschouwd. En er is het Europees asielagentschap dat informatie verzamelt over de situatie in herkomstlanden. Die informatie dient dan als basis voor het verlenen of weigeren van bescherming aan een asielzoeker.
“Kortere termijnen voor alles,” vat Paulien Blondeel het migratiepact samen wat betreft Dienst Vreemdelingenzaken. “En we moeten individuele gegevens uitgebreid registreren in de centrale databank Eurodac. Het volledige profiel van elke asielzoeker en irreguliere migrant is zo in de hele EU te raadplegen en op te volgen.”
Wat is de hoop in Europese kringen?
Dat een eengemaakt Europees asielbeleid het opbod doet stoppen tussen de lidstaten om zich te presenteren als het minst aantrekkelijke land voor asielzoekers. De hoop is dat de vele grenscontroles aan nationale grenzen stopgezet worden, want die hebben gevolgen voor de economie. En dat nationale regeringen niet elkaar de loef blijven afsteken met aankondigingen van een streng, strenger, strengst asielbeleid.
In de praktijk
Elke nieuwe asielzoeker moet vanaf vandaag door een snelle screening. Die bepaalt of de asielzoeker in de versnelde procedure komt of in een gewone procedure.
Wie uit een herkomstland komt met minder dan 20 procent kans op bescherming krijgt een versnelde procedure. Binnen de 12 weken moet die asielzoeker duidelijkheid hebben: bescherming en blijven of weigering en terugkeer.
“In ons land zou ongeveer 40 procent van de asielzoekers in die versnelde procedure terechtkomen,” berekende Olivier Brasseur van het Commissariaat-Generaal voor Vluchtelingen en Staatlozen. "Het zal een grote uitdaging worden om dat voor elkaar te krijgen."
Alle ogen op de 4 landen aan de buitengrenzen
Griekenland, Italië, Spanje en Cyprus zijn de landen waar de meeste asielzoekers na een illegale reis de EU binnenkomen. Die landen blijven verantwoordelijk voor al die mensen. Ze moeten screenen, individueel onderzoeken en oordelen. Daarna staan ze ook in voor ofwel bescherming ofwel terugkeer.
Er mag met andere woorden geen enkele asielzoeker meer op eigen houtje doorreizen naar een andere lidstaat. In ruil is er wel een solidariteitsmechanisme. Volgens een vastgelegde verdeelsleutel kunnen de andere lidstaten kiezen tussen asielzoekers overnemen uit de 4 buitengrenslanden of geld storten in een Europees fonds.
“Solidariteit kan alleen werken als er ook verantwoordelijkheid is," zegt minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt. "Lidstaten die financiële steun krijgen, moeten mensen correct registreren, de regels strikt toepassen en voorkomen dat iedereen gewoon doorreist naar België.”
Buitengrensland Cyprus wil dat er asielzoekers overgenomen worden, Spanje is akkoord met een som geld en Griekenland heeft nog over een derde optie onderhandeld met Duitsland. Alle asielzoekers die in het verleden vanuit Griekenland naar Duitsland doorreisden mogen daar blijven, Griekenland moet die niet terugnemen. Daarmee heeft Duitsland alvast zijn solidariteitsbijdrage geleverd.
Geslaagd of mislukt?
Politieke stemmen zeggen weleens dat het pact geslaagd is als de asielverzoeken drastisch dalen. De kans dat dat eensklaps het resultaat zal zijn, is eerder klein. Veel hangt ook af van de situatie in de landen waaruit mensen vertrekken.
Er kan wel in termen van succes gesproken worden als het vertrouwen groeit tussen de lidstaten. Evolueert het vernieuwde systeem naar een samenwerking en solidariteit en weg van een opbod? Worden alle nieuwe wetten correct uitgevoerd? In het pact zijn evaluaties en bijsturingen opgenomen.
En dan is er ook nog de asielzoeker zelf. Politici en de actiegroepen rollen over elkaar heen met cijfers en procedures, maar een mogelijke invalshoek kan de mens zelf zijn. Slaagt de EU erin om elke asielzoeker menselijk te behandelen en correct te beoordelen?
Iedereen boos
“Dit pact is verre van perfect en had voor mij verder mogen gaan," zegt minister Van Bossuyt. "Maar het is wél een breuk met jaren van Europese stilstand. Voor het eerst komen er strengere en snellere procedures. Dat is nodig, want het huidige systeem is compleet vastgelopen.”
Niemand is 100 procent content. De nieuwe wetten en regels zijn een compromis maar dat is wellicht net de sterkte van het Europees migratiepact. Er is lang gewikt en gewogen en onderhandeld.
Als je alle meningen op een lijn zet, dan benadrukt wie in het politieke midden zit: het recht op asiel blijft overeind en er wordt kordater en strenger opgetreden tegen wie geen bescherming nodig heeft.
Radicaal rechtse partijen zoals het Vlaams Belang vinden dat een historische vergissing. Asiel vragen zou onmogelijk moeten zijn voor wie illegaal in Europa aankomt.
Radicaal linkse partijen zoals PvdA vinden het dan weer onacceptabel dat asiel aanvragen zo moeilijk is. Ze willen legale reisroutes voor wie asiel wil in de EU.
Wat met de asielzoekers die een weigering krijgen?
Groot vraagteken is wat er met de migranten die een weigering krijgen zal gebeuren. Want daarvoor zullen vooral de 4 landen aan de buitengrenzen verantwoordelijk zijn. Terugkeer blijft moeilijk zolang landen van herkomst niet meewerken. Bij sommige landen waar geen centrale overheid en dus administratie is, is het zelfs zo goed als onmogelijk.
Dat probleem wordt niet opgelost in het Europese migratiepact. Daarover gaat wel de Europese terugkeerverordening waar twee weken geleden een akkoord voor gesloten is. Griekenland zet intussen al samen met 4 andere lidstaten alles op alles om een derde land te vinden dat geweigerde migranten wil overnemen en opsluiten in een zogenoemde terugkeerhub.
