Twee jaar na het Europese migratiepact is nu ook een nieuwe EU-terugkeerverordening goedgekeurd. Dat is een pakket aan regels waaraan lidstaten zich moeten houden om mensen zonder verblijfsvergunning te verwijderen van het grondgebied. Het goedgekeurde akkoord opent mogelijkheden maar die zijn omstreden.
Akkoord over uitzetting van migranten die illegaal in EU verblijven: wat verandert er (en wat niet)?
Marjan Temmerman
Gepubliceerd:
° Een strengere aanpak om sneller en effiënter mensen te verwijderen van het EU-grondgebied.
° Migranten opsluiten in een land buiten de EU wordt mogelijk.
° Experten en mensenrechtenorganisaties vrezen voor schending van rechten en zelfs willekeur.
° Er verandert niks aan de belangrijkste drempel voor terugkeer: de medewerking van herkomstlanden.
Het Europees Parlement, de Europese Commissie en de Europese Raad hebben een akkoord bereikt over de nieuwe Europese terugkeerverordening. Dat meldt het Cypriotische voorzitterschap van de EU .
Door die terugkeerverordening krijgen we niet langer 27 verschillende maar 1 terugkeersysteem in alle EU-lidstaten. De grenzen zijn daarmee vastgelegd van wat wel en niet mag bij het uitzetten van mensen die illegaal in de EU wonen.
Het doel is mensen die illegaal in Europa verblijven sneller en efficiënter verwijderen van het grondgebied. Maar volgens experten en mensenrechtenorganisaties zal dat onvermijdelijk ook gevolgen hebben voor de nauwkeurigheid en rechtvaardigheid.
"Het is allemaal veel strenger geworden voor wie geen verblijf krijgt in de Europese Unie en terug moet. Wie niet meewerkt, zal de gevolgen dragen," vat Europa-journalist bij VRT NWS Leen De Witte de algemene lijn samen.
Over welke mensen gaat het?
“Derdelanders die illegaal in de Unie verblijven” zo staat het in de terugkeerverordening. Derdelanden zijn alle landen die buiten de EU liggen. Van Oekraïne tot Japan en van Canada tot Zuid-Afrika.
In illegaal verblijf zijn:
mensen die met een toeristen- of studentenvisum naar de EU zijn gereisd, maar gebleven zijn nadat het visum is verlopen.
personen die in de EU komen werken zonder toelating of die langer blijven dan toegelaten.
personen die bescherming vroegen, maar niet in aanmerking komen daarvoor en toch blijven.
Ter info: ook een EU-burger kan illegaal in een ander EU-land wonen en een bevel krijgen om te vertrekken. Maar in deze terugkeerverordening gaat het enkel om derdelanders.
Hoeveel mensen met een terugkeerbevel daadwerkelijk vertrekken, is niet geweten. In de terugkeerverordening staat dat de statistieken juister moeten om het beleid te kunnen evalueren.
Er circuleert wel een cijfer van 20 tot 28 procent gemiddeld over alle lidstaten. Maar dat zijn enkel de mensen van wie we het zeker weten omdat ze gedwongen verwijderd zijn of in een programma van begeleide terugkeer gestapt zijn. Wie zelf weggaat stapt niet noodzakelijk naar de gemeente om dat te laten registreren.
Bovendien kan 1 persoon meerdere terugkeerbevelen krijgen. Meer bevelen dan personen levert vanzelfsprekend een mank percentage op. Stel dat iemand 5 keer een bevel krijgt en dan vertrekt, is die persoon wel 100 procent weg maar komt dat in de statistieken als 20 procent.
Verplicht meewerken aan terugkeer
Elk bevel om het grondgebied te verlaten komt vanaf nu in een EU-informatiedatabank terecht. Zo kan elke lidstaat de informatie zien, om te voorkomen dat de persoon ergens anders in de EU gaat wonen.
Dat bevel wordt nu ook in alle gevallen automatisch uitgereikt. Bijvoorbeeld bij een asielzoeker die geen bescherming krijgt. Maar door de automatisering stijgt het risico op onterechte uitzetting, zo klagen experten aan. Want sommigen hebben wel recht op een verblijfsvergunning om andere redenen.
Daarnaast is volledige medewerking verplicht. Wie dat niet op alle mogelijke manieren doet, kan financieel gestraft worden en opgesloten.
Veiligheidsrisico
Personen die een veiligheidsrisico vormen, kunnen vanaf nu langer dan de maximale 2 jaar opgesloten worden. Maar wat een veiligheidsrisico precies is, ligt niet vast. Om de 3 maanden moet een rechter wel beslissen of de opsluiting nog verlengd mag worden.
Ook het opsluiten van niet-begeleide minderjarigen en gezinnen met kinderen blijft behouden.
'Hubs' voor terugkeer
Nieuw is ook het wettelijk kader dat de lidstaten toelaat om met landen buiten de Europese Unie te gaan praten over de opvang van uitgewezen asielzoekers. De terugkeerverordening geeft expliciet toestemming voor zogenoemde terugkeerhubs in landen buiten de EU.
Op dat woord 'hub' komt kritiek van mensenrechtenorganisaties. Ze zeggen dat het woord doelbewust gekozen is omdat het vriendelijker klinkt, terwijl het nog altijd gaat om een soort gevangenis waar mensen worden opgesloten.
"Ook gezinnen met kinderen tot 2 jaar kunnen er opgesloten worden", zegt De Witte. "Niet-begeleide minderjarigen voor alle duidelijkheid niet. Maar hier is het laatste woord nog niet over gezegd, lijkt mij."
De voorbije jaren hebben een aantal EU-landen al geprobeerd om dergelijke terugkeercentra te openen. Denemarken maakte afspraken met Rwanda en recenter bouwde Italië zo'n detentiecentrum in Albanië. Maar tot nu toe lukte het niet om daar migranten onder te brengen.
Door de bestaande wetgeving moeten rechtbanken de verwijderingen telkens vernietigen. Met nieuwe wetten wordt dat in de toekomst wellicht wel mogelijk.
Er zijn garanties voor de mensenrechten ingebouwd. Zo mogen de terugkeercentra alleen komen in derdelanden waar de mensenrechten gerespecteerd worden en moet er een controleorgaan zijn.
Maar ook daar is veel wantrouwen over bij mensenrechtenorganisaties. Zal er voldoende controle zijn? Ze zijn bang dat de detentiecentra zullen evolueren naar een vergeetput waar mensen gedumpt worden.
En zoals in de VS nu al gebeurt, zullen op die manier ook vanuit de EU mensen verwijderd worden naar een land waar ze geen enkele band mee hebben.
"Ons land zet hier nog geen echt concrete stappen in", zegt Europa-journalist Leen De Witte. "Minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA) zegt dat we dat moeten onderzoeken. Ze zegt dat we niet tegen zijn als dat de druk op de opvang en de samenleving kan verminderen. Maar het is geen geheim dat niet iedereen binnen de federale regering op diezelfde lijn zit."
In beroep gaan wordt moeilijker
De mogelijkheden om in beroep te gaan tegen een verwijdering worden sterk ingeperkt. Dat geeft dus minder bescherming tegen willekeur en foutieve beslissingen. Terwijl de effectieve toegang tot een rechter een basisrecht moet zijn voor elke persoon, zo klinkt het bij mensenrechtenorganisaties.
Wat staat er niet in?
De belangrijkste reden waarom de terugkeer van derdelanders zo moeilijk lukt, is dat de landen van herkomst niet meewerken. Maar daar verandert deze terugkeerverordening niks aan. Het gaat enkel om verscherping van bestaande maatregelen en regels voor individuen.
Als alle 27 lidstaten samen gesprekken aangaan en druk zetten op de landen van herkomst, zou er wellicht meer terugkeer mogelijk zijn. Het is afwachten of dat in de toekomst ook op de agenda staat.
Akkoord EU-terugkeerwet, inclusief omstreden terugkeerhubs
